Қазақстандағы қола дәуірі кезеңдері: Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеті

September 19, 2025

314 10 minutes read

Қазақстан аумағы – адамзат тарихындағы ең көне өркениеттердің бірін бойына сыйдырған, сан түрлі мәдениеттер тоғысқан мекен. Соның ішінде қола дәуірі ерекше орын алады. Қола дәуірі – адамзат тарихында мыс пен қалайының қоспасынан жасалған металдан еңбек құралдары мен қаруларды кеңінен қолданумен сипатталатын кезең. Бұл дәуір шамамен б.з.б. XVIII ғасырдан б.з.б. VIII ғасырға дейін созылды.

Қазақстан аумағында қола дәуірінің өркениеті ерекше қарқынмен дамыды. Дәл осы кезеңде алғашқы ірі қоныстар, қола құю шеберханалары, шаруашылық пен әлеуметтік қатынастардың жаңа үлгілері қалыптасты. Мал шаруашылығы мен егіншіліктің қатар дамуы, металлургияның өркендеуі – қола дәуіріндегі қоғамның басты ерекшеліктерінің бірі.

Қазақстан тарихындағы қола дәуірінің зерттелуі еліміздің өткенін түсінуге үлкен үлес қосады. Бұл кезеңді зерттеу арқылы біз ата-бабаларымыздың дүниетанымын, тұрмысын, шаруашылығын және әлеуметтік құрылымын айқындай аламыз. Сонымен қатар, қола дәуіріндегі мәдениеттер – Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттері – қазіргі қазақ халқының этномәдени бастауларымен тығыз байланысты.

Бұл мақалада біз Қазақстандағы қола дәуірінің кезеңдерін, олардың ерекшеліктерін, археологиялық деректерін және тарихи маңызын қарастырамыз.

Table of Contents

I. Қола дәуірінің жалпы сипаттамасы

Қола дәуірі – адамзат дамуының тас дәуірінен кейінгі және темір дәуіріне дейінгі маңызды тарихи кезеңі. Оның негізгі ерекшелігі – мыс пен қалайының қосындысынан қола өндіріп, одан еңбек құралдары мен қарулар жасау. Қола дәуірінде металл өңдеу ісінің дамуы адам қоғамының шаруашылығында, әлеуметтік құрылымында және мәдени өмірінде түбегейлі өзгерістерге алып келді.

Әлемдік тарихта қола дәуірі шамамен б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасынан бастап б.з.б. 1-мыңжылдықтың басына дейін созылды. Ал Қазақстан аумағында ол б.з.б. XVIII–VIII ғасырларды қамтыды. Бұл кезеңде адамдар аңшылықтан гөрі егіншілік пен мал шаруашылығына көбірек көңіл бөле бастады. Сонымен қатар, археологиялық деректер қола дәуірінде кен өндіру мен қола құю ісінің кең таралғанын дәлелдейді.

Қола дәуірі қоғамында ру-тайпалық құрылым сақталғанымен, әлеуметтік теңсіздік күшейіп, көсемдер мен абыздардың ықпалы арта түсті. Жерлеу рәсімдерінен де әлеуметтік айырмашылық айқын көрінеді: бай қабірлерде әшекейлер, қару-жарақтар, құнды бұйымдар көптеп кездессе, кедей қауым өкілдерінің молалары қарапайым болды.

Қазақстан археологиясында қола дәуірі мәдениеттерін алғаш рет ғылыми тұрғыда зерттеген – академик Ә.Марғұлан. Оның еңбектері мен қазба жұмыстары арқылы Андронов пен Беғазы-Дәндібай мәдениеттері ғылыми айналымға енгізілді.

II. Қазақстандағы қола дәуірінің кезеңдері

Қазақстандағы қола дәуірі шартты түрде үш кезеңге бөлінеді: ерте қола дәуірі, орта қола дәуірі және кейінгі қола дәуірі. Бұл кезеңдер шаруашылық дамуының деңгейіне, мәдени өзгерістерге және археологиялық деректерге сүйене отырып айқындалған.

1. Ерте қола дәуірі (б.з.б. XVIII–XVI ғғ.)

Ерте қола дәуірінде Қазақстан аумағында алғашқы ірі қоныстар мен металлургия орталықтары қалыптаса бастады. Бұл кезеңнің басты ерекшеліктері:

Шаруашылық жүйесі – мал шаруашылығы әлі де толық үстем болмағанымен, адамдар егіншілікпен де айналысқан. Олар қарапайым соқа құралдарын қолданып, арпаның, тарының түрлерін өсірген.
Кен өндіру мен металл өңдеу – мыс пен қалайыны қазып алу, оларды балқытып, құю әдістерін игерді. Қола еңбек құралдары (балта, кетпен, пышақ) мен қарулар (найза, қанжар) кең тарай бастады.
Тұрмыс пен қоныстар – адамдар жер кепелерде, шымнан жасалған үйлерде немесе жартылай жертөлелерде өмір сүрді. Қоныстар өзендердің, жайылымдардың маңына орналасты.
Әлеуметтік қатынастар – қауымдық теңдік әлі де сақталды, бірақ алғашқы әлеуметтік айырмашылықтар байқала бастады.

Археологиялық тұрғыда бұл кезеңнің ескерткіштері Қазақстанның көптеген аймақтарынан табылды. Әсіресе, Орталық және Солтүстік Қазақстанда қола дәуірінің алғашқы қоныстары кең тараған.

2. Орта қола дәуірі (б.з.б. XV–XII ғғ.)

Бұл кезең – Қазақстандағы қола дәуірінің гүлденген шағы. Орта қола дәуірінің басты мәдениеті – Андронов мәдениеті.

Андронов мәдениеті Оралдан Ертіске дейінгі, Батыс Сібірден Тянь-Шаньға дейінгі ұлан-ғайыр аумақта тарады.
Шаруашылық дамуы – мал шаруашылығы алдыңғы орынға шықты. Қой, жылқы, сиыр өсіру кеңінен тарады. Сонымен қатар, егіншілік дамыды.
Еңбек құралдары – қола құралдардың түрлері көбейіп, сапасы артты. Қыш ыдыстардың өрнектері күрделене түсті.
Қоғамдық құрылым – ру-тайпалық бірлестіктер қалыптасты. Әлеуметтік теңсіздік күшейді. Бай адамдар әшекейлі қабірлерде жерленсе, кедейлер қарапайым молаларға қойылды.
Тұрмыс салты – үйлердің көлемі үлкейіп, отбасылық ұжымдарда бірнеше отбасы бір шаңырақ астында өмір сүрді.

Орта қола дәуірінде Қазақстан жерінде үлкен қоныстар мен металлургиялық орталықтар пайда болды. Әсіресе, Қарағанды, Павлодар, Қостанай өңірлерінде қазылған қоныстар археологияда ерекше маңызға ие.

3. Кейінгі қола дәуірі (б.з.б. XI–VIII ғғ.)

Бұл кезеңде Қазақстанда жаңа мәдени бағыт қалыптасты – Беғазы-Дәндібай мәдениеті.

Шаруашылық – көшпелі мал шаруашылығының алғашқы белгілері пайда болды. Жылқы өсірудің маңызы артты.
Қоғамдық қатынастар – әлеуметтік жіктелу күшейіп, көсемдер мен абыздардың билігі артты. Кейбір қоныстарда ірі құрылыстар мен бекіністер тұрғызылды.
Жерлеу рәсімдері – Беғазы-Дәндібай мәдениетіне тән ерекшелік – ірі тас кесенелер тұрғызу. Бұл кесенелерде қоғамның беделді адамдары жерленді.
Архитектуралық жаңалықтар – таспен қоршалған қабірлер, дөңгелек және төртбұрышты құрылыстар пайда болды.
Рухани өмір – отқа, күнге, ата-баба рухына табыну дәстүрі жалғасты.

Бұл кезең – темір дәуіріне өту алдындағы шешуші кезең болды. Қазақстан қоғамы жаңа шаруашылық үлгілеріне бейімделіп, әлеуметтік иерархия қалыптасты.

III. Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеттері

Қазақстан аумағындағы қола дәуірін зерттегенде ең алдымен екі ірі мәдениет ерекше аталады. Олар – Андронов мәдениеті мен Беғазы-Дәндібай мәдениеті. Бұл мәдениеттер тек қана тұрмыс-салт ерекшеліктерімен ғана емес, сонымен қатар қоғамдық құрылыс, шаруашылық жүйесі және дүниетанымымен де айрықшаланады.

1. Андронов мәдениеті

Андронов мәдениеті – қола дәуірінде Қазақстан жерінде кең тараған ең ірі мәдениеттердің бірі. Оның атауы алғаш рет Оңтүстік Сібірдегі Андроново селосы маңынан табылған қонысқа байланысты берілген.

Географиялық таралуы
Андронов мәдениеті Орал тауларынан Алтайға дейінгі, Батыс Сібірден Тянь-Шаньға дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікті қамтыды. Қазақстанның барлық аймағында дерлік осы мәдениеттің іздері кездеседі.
Тұрмыстық ерекшеліктері
Андроновтықтар ағаштан, тастан және саз балшықтан үйлер тұрғызды. Үйлердің көлемі үлкен болып, кейде онда бірнеше отбасы бірге тұрған. Қоныстар әдетте өзендердің бойында, құнарлы жайылымдарға жақын жерлерге салынды.
Материалдық мәдениет
Андронов мәдениетінің басты жетістіктерінің бірі – қыш ыдыстар жасау өнері. Ыдыстарға түрлі геометриялық өрнектер түсірілді. Сонымен қатар, олар қола құрал-саймандарды, әшекей бұйымдарды көптеп жасады. Әйелдер күміс пен қоладан жасалған білезік, сырға, алқа таққан.
Ер адамдар найза, жебе, қанжар сияқты қаруларды қолданды.
Шаруашылық
Андроновтықтар негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Қой, жылқы, ірі қара өсіру кең таралды. Сонымен бірге, олар егіншілікпен де шұғылданды – қарапайым тас құралдармен жер өңдеп, арпа, тары еккен.
Діни наным-сенімдер
Андронов мәдениетінде отқа, күнге және ата-баба рухына табыну кең тараған. Жерлеу рәсімдерінде мәйіттерді бүктелген күйде жатқызып, айналасына қыш ыдыстар, қарулар және әшекейлер қойған. Бұл олардың өлгеннен кейінгі өмірге сенгенін көрсетеді.

2. Беғазы-Дәндібай мәдениеті

Беғазы-Дәндібай мәдениеті – кейінгі қола дәуіріне тән, Орталық Қазақстанда қалыптасқан ерекше мәдениет. Ол археолог Ә.Марғұлан зерттеген Беғазы және Дәндібай қоныстарының атауымен байланысты.

Археологиялық ескерткіштері
Бұл мәдениетке тән басты ескерткіштер – ірі тас кесенелер мен қорымдар. Олар көбіне қоғамның беделді көсемдері мен абыздарына арналып тұрғызылған. Қабір құрылыстары төртбұрышты немесе дөңгелек пішінде болып, үлкен тас тақталармен қаланған.
Қоныстар мен тұрмыс
Беғазы-Дәндібай мәдениетіне жататын қоныстарда ірі тұрғын үйлер, тіпті бекіністі ғимараттар табылған. Бұл қоғамда әлеуметтік жіктелудің күшейгенін, байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың айқындалғанын көрсетеді.
Қоғамдық өзгерістер
Бұл дәуірде қоғамда көсемдер мен абыздардың билігі күшейіп, алғашқы «элита» пайда болды. Бай қабірлерде қола қарулар, алтын-күміс әшекейлер табылды. Ал қарапайым халық қарапайым қабірлерге жерленген.
Шаруашылық және металлургия
Беғазы-Дәндібай дәуірінде көшпелі мал шаруашылығының алғашқы белгілері көріне бастады. Жылқыны көптеп өсіру қоғам үшін маңызды болды. Сонымен қатар, мыс пен қалайыдан қола құю ісі жоғары деңгейге жетті.
Рухани мәдениет
Діни наным-сенімде күнге, айға, ата-баба аруағына сыйыну дәстүрі жалғасты. Тотемизм, анимизм белгілері сақталды. Сонымен қатар, жерлеу рәсімдері күрделеніп, діни әдет-ғұрыптар нығая түсті.

IV. Шаруашылық және экономикалық даму

Қазақстандағы қола дәуірінің басты ерекшеліктерінің бірі – шаруашылық жүйесінің күрделі әрі көпқырлы бола бастауы. Бұл кезеңде адамдар тек аңшылықпен ғана шектелмей, егіншілік, мал шаруашылығы және металл өндіру ісін қатар дамытты.

1. Мал шаруашылығының рөлі

Қола дәуірінде мал шаруашылығы жетекші салаға айналды.

Қой өсіру – басты кәсіп болды. Қойдың жүні киім, тұрмысқа қажетті бұйымдар жасауға пайдаланылды.
Жылқы шаруашылығы – ерекше орынға шықты. Жылқының көлік ретіндегі маңызы артты. Кейінгі кезеңдерде ат әбзелдерінің қарапайым түрлері жасалды.
Ірі қара – сүт, ет және тері өндіру үшін өсірілді.
Малдың көшіп-қонуы – малды алыс жайылымдарға айдау дәстүрі қалыптаса бастады. Бұл кейінгі темір дәуіріндегі көшпелі мал шаруашылығына негіз болды.

2. Егіншіліктің қалыптасуы

Қола дәуірінде адамдар жер өңдеп, арпа мен тары өсірді.

Құралдар – қола кетпен, тас соқа, дән үккіштер қолданылды.
Суару жүйесі – өзендер мен бұлақтар маңында қарапайым арықтар қазылып, егін суарылды.
Өнімді өңдеу – астықты қол диірмендерде (дән үккіш) ұнтақтап, тағам ретінде пайдаланған.

Егіншілік пен мал шаруашылығының қатар дамуы Қазақстандағы қола дәуірінің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етті.

3. Кен өндіру және қола құю ісі

Қола дәуірі – металлургияның нағыз дамыған кезеңі.

Кен орындары – Жезқазған, Қалба, Ұлытау өңірлерінде мыс пен қалайы көп мөлшерде өндірілген. Археологтар осы жерлерден ежелгі шахталар тапқан.
Металл өңдеу – қола қорыту үшін пештер салынды. Мыс пен қалайы қосылып, қола алынды.
Құрал-сайман өндірісі – қола балта, найза ұшы, пышақ, қазан, әшекейлер жасалды.
Шеберханалар – кейбір қоныстарда арнайы металл құю шеберханалары болған.

Металл өңдеудің дамуы қоғамның еңбек өнімділігін арттырды, шаруашылықтың барлық саласына серпін берді.

4. Сауда және алмасу жүйесі

Қола дәуірінде артық өнімді айырбас жасау дәстүрі дамыды.

Айырбас – мал мен металл бұйымдары басқа тайпаларға астық, тұз, аң терісі сияқты тауарларға алмастырылды.
Ұзақ қашықтықтағы байланыс – Қазақстан қола дәуіріндегі тайпалар көрші өңірлермен (Батыс Сібір, Орта Азия) мәдени және сауда байланысын орнатты.
Жібек жолының бастамасы – ресми түрде кейін пайда болғанымен, алыс аймақтармен алмасу қола дәуірінен басталған.

V. Қоғамдық құрылыс және әлеуметтік қатынастар

Қола дәуіріндегі Қазақстан қоғамы біртіндеп қарапайым рулық-қауымдық қатынастардан күрделірек әлеуметтік құрылымға ауысты. Бұл өзгерістер шаруашылықтың дамуына, металлургияның өркендеуіне және мал шаруашылығының кеңеюіне тікелей байланысты болды.

1. Отбасы және қауымдық өмір

Патриархалды отбасы қалыптаса бастады. Ер адамдар шаруашылықта жетекші рөл атқарды, ал әйелдер негізінен үй шаруасы мен қолөнерге (тоқыма, қыш ыдыс жасау) жауапты болды.
Қауымдық бірлік сақталды. Бірнеше отбасы бірігіп үлкен қоныстарда тұрды. Олар бір-біріне көмек көрсетіп, ортақ мал мен жерді пайдаланды.
Туыстық байланыстар ерекше маңызға ие болды. Рулық жүйе әлеуметтік ұйымдасудың негізі болды.

2. Ру-тайпалық құрылым

Қола дәуірінде ру-тайпалық бірлестіктер күшейді.

Ру – туыстық негізде біріктірілген адамдар қауымы.
Тайпа – бірнеше рудың бірлестігі. Тайпалар бір-бірімен одақ құрып, ірі қауымдастықтарға айналды.
Қоныстардағы ұйымдасу – әр тайпаның өз көсемі, абызы және әскербасшысы болды.

3. Әлеуметтік теңсіздіктің пайда болуы

Бұл кезеңде қоғамда байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық анық байқалды.

Бай топтар – малға, еңбек құралдарына, қаруға, әшекей бұйымдарға иелік етті. Олардың беделі жерлеу рәсімдерінен көрінеді: бай адамдардың қабірлері ірі, мол әшекейлер мен қарулар қойылған.
Қарапайым қауым – еңбекші шаруалар мен малшылар қарапайым тұрмыс кешті. Олардың қабірлері кішірек және бағалы бұйымдар аз табылды.
Әлеуметтік иерархия – көсемдер, абыздар (діни қызметкерлер), жауынгерлер және қарапайым қауым болып жіктелді.

4. Басқару мен көсемдердің рөлі

Көсемдер – қоғамдағы негізгі билік иелері болды. Олар шаруашылықты ұйымдастырып, соғыста әскерді басқарды.
Абыздар – діни салт-жоралғыларды өткізді, ру-тайпаның рухани өмірін реттеді.
Жауынгерлер – тайпаларды сыртқы қауіптен қорғады. Қарулы күштің болуы әлеуметтік құрылымның нығайғанын көрсетті.

VI. Рухани мәдениет және дүниетаным

Қола дәуіріндегі Қазақстан қоғамы тек шаруашылық пен тұрмыста ғана емес, сонымен қатар рухани өмірде де үлкен өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде алғашқы діни наным-сенімдер қалыптасып, өнер мен салт-дәстүрлер ерекше дамыды.

1. Діни наным-сенімдер

Қола дәуіріндегі адамдар табиғат құбылыстарына табынды.

Күн мен отқа табыну – күнді өмірдің бастауы деп білді. Отты қасиетті күш санады, ошақ басын киелі жер деп құрметтеді.
Жаратушы рухтарға сенім – табиғаттағы әрбір құбылыстың жаны бар деп есептелді (анимизм). Ағашқа, тасқа, жануарларға ерекше мән берілді.
Ата-баба аруағына сыйыну – өлген адамдардың рухы тірілерді қорғап жүреді деген сенім кең таралды.

2. Жерлеу ғұрыптары мен салт-дәстүрлер

Жерлеу рәсімдері әлеуметтік айырмашылықты айқын көрсетті. Бай адамдар ірі тас кесенелерде, әшекейлермен бірге жерленді.
Қабір құрылыстары – дөңгелек, төртбұрышты қоршаулар мен тас обалар тұрғызылды.
Жанында қыш ыдыстар, қарулар мен әшекейлер қалдырылды. Бұл олардың өлгеннен кейінгі өмірге сенгенін дәлелдейді.
Өлікті өртеу рәсімі де кездескен. Бұл отты тазартушы күш ретінде қабылдаудан туған.

3. Өнер және әшекей бұйымдары

Қола дәуірінің өнері тұрмыстық қолөнермен тығыз байланысты болды.

Қыш ыдыстар – геометриялық өрнектермен безендірілді. Шеңбер, ирек сызықтар, күн бейнесі жиі қолданылды.
Әшекей бұйымдар – қола, мыс, алтын, күмістен білезік, сырға, алқа, сақина жасалды. Бұл тек сәндік қана емес, әлеуметтік мәртебені білдіретін белгі болды.
Жануарлар бейнесі – кейінгі дәуірлерде кең таралған “аң стилінің” бастамасы ретінде жануарлардың қарапайым бейнелері қола дәуірінде де көрініс тапты.

4. Символика және дүниетаным

Шеңбер бейнесі – күнді, өмірдің үздіксіз айналымын білдірді.
Үшбұрыш пен ромб өрнектері – әйелдік бастау, құнарлылық символы ретінде қолданылды.
Тотемдік нанымдар – әр ру белгілі бір жануарды киелі санаған.

VII. Археологиялық зерттеулер

Қазақстандағы қола дәуірін ғылыми тұрғыдан зерттеу археология ғылымының басты бағыттарының бірі болып келеді. Бұл дәуірдің мәдениеттері мен тарихи кезеңдерін анықтау үшін көптеген қазба жұмыстары жүргізіліп, қомақты деректер жиналды.

1. Қазақстандағы қола дәуірін зерттеген ғалымдар

Әлкей Хақанұлы Марғұлан – қола дәуірін зерттеудің негізін қалаған қазақ археологы. Ол Беғазы-Дәндібай мәдениетін ашып, оны ғылыми айналымға енгізді.
Сергеев, Черников, Киселев, Кузьмина сияқты кеңестік ғалымдар Қазақстан аумағындағы Андронов мәдениетін зерттеуде үлкен үлес қосты.
Қазіргі таңда да қазақстандық және шетелдік археологтар бірлескен экспедициялар ұйымдастырып, жаңа деректер табуда.

2. Негізгі археологиялық ескерткіштер

Андронов мәдениетінің қоныстары – Қостанай, Павлодар, Қарағанды, Ақтөбе аймақтарынан көптеп табылған. Бұл қоныстардан қыш ыдыстар, қола құралдар, тұрғын үй қалдықтары шыққан.
Беғазы-Дәндібай кесенелері – Орталық Қазақстандағы Беғазы, Дәндібай, Саңғыру, Ақсу-Аюлы ескерткіштері кейінгі қола дәуірінің дамыған архитектурасын көрсетеді.
Жезқазған, Қалба, Ұлытау өңірлері – ежелгі кен орындары мен металлургиялық шеберханаларға бай. Бұл жерлерде мыңдаған тонна мыс өндірілгені анықталды.
Қорымдар – Сарыарқа даласынан табылған тас қоршаулар мен оба түріндегі молалар қола дәуірінің діни нанымдарын айғақтайды.

3. Қазба жұмыстары нәтижелері

Археологиялық қазбалар қола дәуіріндегі қоғамның күнделікті тұрмысын, шаруашылығын, діни көзқарасын жан-жақты ашып берді.

Үйлердің қалдықтары олардың үлкен отбасылық қауым болып өмір сүргенін дәлелдеді.
Қыш ыдыстардағы өрнектер – олардың эстетикалық талғамын көрсетті.
Қабірлердегі қару-жарақтар мен әшекейлер – әлеуметтік теңсіздіктің дәлелі болды.
Металлургиялық пештер – қола құю ісінің дамығанын дәлелдейді.

VIII. Қазақстандағы қола дәуірінің тарихи маңызы

Қола дәуірі – Қазақстан тарихындағы аса маңызды кезеңдердің бірі. Ол тек шаруашылық пен тұрмыстың жаңа деңгейге көтерілуімен ғана емес, сонымен қатар қоғамның әлеуметтік және мәдени дамуының жаңа белесіне шығуымен ерекшеленді.

1. Кейінгі дәуірлерге әсері

Темір дәуіріне көшуге негіз қалады. Қола дәуірінде қалыптасқан кен өндіру, қола құю, металл өңдеу тәжірибесі кейінгі кезеңде темірді игеруге мүмкіндік берді.
Көшпелі мал шаруашылығының бастамасы. Кейінгі қола дәуірінде малды алыс жайылымдарға айдау дәстүрі қалыптасып, бұл ерте темір дәуіріндегі толыққанды көшпелі өмір салтына жол ашты.
Әлеуметтік құрылымның өзгеруі. Қоғамдық теңсіздіктің пайда болуы, көсемдер мен абыздардың билігінің күшеюі мемлекеттік бірлестіктердің қалыптасуына алғышарт болды.

2. Ұлттық тарихтағы орны

Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеттері – Андронов пен Беғазы-Дәндібай – қазіргі қазақ халқының арғы ата-бабаларының этномәдени негізін құрады.
Қола дәуіріндегі салт-дәстүрлер, дүниетаным, өнер үлгілері кейінгі дәуірлердегі сақ, ғұн, түркі тайпаларына мұра болып қалды.
Бұл кезең – Еуразия даласындағы алғашқы өркениеттердің бір тармағы ретінде қазақ даласының тарихи маңызын арттырды.

3. Әлемдік өркениетпен байланысы

Қазақстан қола дәуірінде Орталық Азия, Батыс Сібір және Орал өңірімен мәдени әрі сауда байланысын орнатты.
Қола дәуіріндегі айырбас жүйесі кейінгі Ұлы Жібек жолының алғашқы алғышарттарын қалыптастырды.
Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштері Еуразия даласындағы қола мәдениетінің дамуының құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

👉 Қорыта айтқанда, Қазақстандағы қола дәуірі – шаруашылықтың, қоғамның және мәдениеттің жаңа сатыға көтерілу кезеңі болды. Бұл дәуірдегі жетістіктер кейінгі қазақ этносының қалыптасуына, мемлекеттік дәстүрдің дамуына және көшпелі өркениеттің пайда болуына негіз қалады.

Қорытынды

Қазақстандағы қола дәуірі – тарихымыздың ең маңызды белестерінің бірі. Бұл кезеңде:

Қоғам үш негізгі кезеңнен өтті (ерте, орта, кейінгі қола дәуірі);
Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттері қалыптасты;
Мал шаруашылығы, егіншілік және металлургия қатар дамыды;
Әлеуметтік теңсіздік пайда болып, көсемдер мен абыздардың билігі артты;
Діни наным-сенімдер мен өнер өркендеді;
Қазақстан жері Еуразия қола дәуірінің маңызды орталықтарының біріне айналды.

Қола дәуірін зерттеу – ұлттық тарихтың терең тамырын түсінуге, ата-бабаларымыздың мәдениеті мен дүниетанымын тануға жол ашады.