Ұлттық ыдыстар аттары – Қазақтың дәстүрлі ас үй мәдениеті
Қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысы ежелден тағам мәдениетімен тығыз байланысты. Қазақтың ұлттық тағамдары тек дәмімен ғана емес, сонымен қатар олардың дайындалу ерекшеліктері мен пайдаланылатын ыдыстарымен де ерекшеленеді. Әр ыдыстың өз аттары, ерекшеліктері және тарихы бар. Ұлттық ыдыстар қазақ халқының тұрмысын, дәстүрін, қонақжайлылығын және табиғатпен үндес өмір сүруін көрсетеді.
Ұлттық ыдыстар аттары
1. Қазы-қарт ыдыстары
Қазақтың көшпелі өмір салты олардың ыдыс-аяқтарына да әсер етті. Көшпелі тұрмысқа ыңғайлы, жеңіл және көп функциялы ыдыстар қолданылды.
1.1. Қазан
Қазан – қазақтың ең негізгі тағам дайындайтын ыдысы. Қазанды отқа қояды, тағамды буға қуырады немесе қайнатады. Қазанның көлемі әртүрлі болып келеді: 3-5 литрден 30-40 литрге дейін. Көшпелі өмірде бұл ыдыс ас дайындаудың негізгі құралы болды.
Қолданылуы:
- Бауырсақ, ет, сорпа, ботқа дайындау
- Құрт, қымыз, шұбат сияқты ұлттық сусындарды жылыту
1.2. Самауыр
Самауыр – қазақ халқының шай мәдениетінде маңызды орын алатын ыдыс. Бұл ыдыс арқылы қымыз, шәй, айран сияқты сусындарды ыстық күйде ұстап, қонаққа ұсынған. Самауыр көбінесе металлдан жасалады, кейде ағаштан да шығарылады.
Қолданылуы:
- Шәй қайнату
- Қымыз немесе шұбатты жылы ұстау
1.3. Кесе
Кесе – сусын ішетін дәстүрлі ыдыс. Көбінесе ағаштан жасалған, көлемі 200-300 мл. Кейде кесе тек қана сусын ішуге емес, қонаққа сыйлық ретінде де беріледі.
Қолданылуы:
- Шәй, айран, қымыз ішкенде
- Мейманға сыйлық ретінде беру
2. Ет және сүт тағамдарына арналған ыдыстар
Қазақ асханасында ет пен сүт тағамдары негізгі орын алады. Сол үшін арнайы ыдыстар жасалды.
2.1. Таба
Таба – етті қуыруға арналған жалпақ ыдыс. Қазіргі табамен салыстырғанда қалың түбі бар, отқа тікелей қойылады.
Қолданылуы:
- Ет қуыру
- Бауырсақ, қытырлақ пісірмелер
2.2. Шымыр
Шымыр – ірімшік немесе сүзбені жинауға арналған ағаш ыдыс. Сүзбе салынғаннан кейін сары май алу үшін сүтті айранға айналдырады.
Қолданылуы:
- Сары май жасау
- Сүзбе немесе ірімшік дайындау
2.3. Қымыздық
Қымыздық – қымыз сақтау үшін қолданылатын арнайы ыдыс. Көбіне теріден немесе ағаштан жасалады.
Қолданылуы:
- Қымыз немесе шұбат сақтау
- Ұзақ уақыт бойы сусынды сапалы күйде ұстау
3. Дәнді және ботқалы тағамдарға арналған ыдыстар
3.1. Таба
Бұдан бөлек, қазақта ботқа пісіретін таба да бар. Әдетте қалың түбі бар, отқа ыңғайлы.
3.2. Жуырка
Жуырка – ботқа немесе сорпа араластыруға арналған ағаштан жасалған ыдыс. Ұзақ уақытқа қызмет етеді және тағамды біркелкі араластыруға мүмкіндік береді.
4. Сорпа мен шайға арналған ыдыстар
4.1. Құмыра
Құмыра – су, айран, сүт немесе басқа сусындарды сақтауға арналған ыдыс. Ағаш немесе глинянан жасалған.
Қолданылуы:
- Сусын сақтау
- Ас дайындауда су мен айранды ыстық күйде сақтау
4.2. Шалқа
Шалқа – қазақтың дәстүрлі сорпа ыдысы. Әдетте металл немесе глинядан жасалады. Сорпа дайын болған соң шалқа арқылы табақтарға құйылады.
5. Ұлттық мерекелерге арналған ыдыстар
Қазақ халқының мерекелік дастарқаны әрдайым ерекше ыдыстармен безендірілді.
5.1. Дастарқан
Дастарқан – мерекелік немесе күнделікті тағам үстеліне қолданылатын кілемше немесе ағаштан жасалған тақта. Дастарқанға барлық тағам ыңғайлы етіп қойылады.
5.2. Тұсау кесу ыдыстары
Тұсау кесу, сүндет той сияқты мерекелерде арнайы ыдыстар пайдаланылады. Бұл ыдыстар көбіне сәндік ағаштан немесе мысдан жасалған.
6. Ыдыстардың символдық мәні
Қазақ ұлттық ыдыстары тек тағам дайындау құралы ғана емес, сонымен қатар халықтың дәстүрін, мәдениетін бейнелейді. Мысалы:
- Қазан – бірліктің, қонақжайлылықтың символы
- Самауыр – қыстың салқын күнінде жылулық, ыстық шай символы
- Кесе – қонақжайлылық пен сыйластық
Қазақта әр ыдыстың өз орны бар, оларды атауы бойынша ажырату маңызды. Ыдыстар халықтық өнер туындысы ретінде де қарастырылады, олар әр отбасында қымбат бағаланады.
