Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан: Ерлік, Тылдағы еңбек, Тарихи деректер
Кіріспе: Тарихтан тағылым
«Егер сол бір қанды жылдарда қазақ жастары майданға аттанбаса, тарих қалай өзгерер еді?» – деген сұрақ бүгінде әрбір саналы азаматтың көкейінде жаңғырады. ХХ ғасырдың ең сұрапыл кезеңдерінің бірі – Ұлы Отан соғысы қазақ халқының да тағдырына терең із қалдырды. Әлемді шарпыған бұл от-жалын миллиондаған адамның өмірін жалмап, бүтін халықтарды қайғыға батырды.
Қазақстан үшін Ұлы Отан соғысы – тек майдан даласында шайқасқан сарбаздардың ерлігі ғана емес, сонымен қатар тылдағы халықтың жанқиярлық еңбегі, өнер мен әдебиет майданындағы рухани қолдау, барша ұлттың бір мақсатқа жұмылған тарихи кезеңі.
Бұл мақаланың мақсаты – соғыстың алғышарттарын, қазақстандықтардың майдандағы және тылдағы үлесін, батырлардың ерлігін, жеңістің салдарын және оның бүгінгі ұрпаққа сабақ боларлық қырларын жан-жақты талдау.
I. Соғыс қарсаңындағы жағдай
1.1. Екінші дүниежүзілік соғыстың жалпы себептері
XX ғасырдың алғашқы жартысы әлемдік саясаттағы аса шиеленісті кезең болды. 1933 жылы Германияда билікке Адольф Гитлер бастаған ұлтшыл-социалистер келіп, «Үшінші рейхті» құруды мақсат етті. Фашистік идеологияның басты ұраны – өзге халықтарды құл ету, «арий нәсілінің үстемдігін» орнату болды.
1939 жылы Германия Польшаға басып кіргеннен кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Кеңес Одағы бастапқыда бейтарап саясат ұстануға тырысқанымен, 1941 жылы 22 маусымда Гитлер КСРО-ға тұтқиылдан шабуыл жасады. Бұл күннен бастап «Ұлы Отан соғысы» деп аталған төрт жылдық қанды шайқас басталды.
1.2. Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық жағдай (1930-жылдар)
Соғыс қарсаңында Қазақстан қоғамында үлкен өзгерістер орын алған еді. 1930-жылдары кең көлемді ұжымдастыру саясаты жүргізіліп, қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығы күйреді. Ашаршылықтан миллиондаған адам қырылып, біразы шетел асуға мәжбүр болды.
Сонымен қатар индустрияландыру жылдары Қазақстанда жаңа өндіріс ошақтары – Қарағанды көмір бассейні, Балқаш мыс қорыту зауыты, Шымкент қорғасын зауыты және басқа да стратегиялық нысандар салынды. Бұл зауыт-фабрикалар кейін соғыс кезінде КСРО-ның маңызды арсеналына айналды.
Халық тұрмысында ауыртпалықтар болғанымен, соғыс алдындағы жылдар қазақ қоғамын біршама нығайтты: сауаттылық артты, қалаларда жұмысшы табы қалыптасты, жаңа интеллигенция өкілдері шыға бастады.
II. Соғыстың басталуы және Қазақстан
2.1. 1941 жылғы маусым: алғашқы күндер
1941 жылғы 22 маусым – тарихта өшпес таңба болып қалған күн. Таңғы сағат төртте фашистік Германияның әскері Кеңес Одағы шекарасына тұтқиылдан басып кірді. Жүздеген әуе шабуылы, мыңдаған танк пен миллиондаған сарбаздың қатысуымен басталған бұл қанды майдан Кеңес халқын үлкен сынаққа алды.
Қазақстан бұл хабарды ерекше сергектікпен қабылдады. Радио арқылы соғыс басталғаны жарияланған сәтте-ақ ел ішінде үлкен қозғалыс орнады. Халық майданға көмектесуге, елді қорғауға бірден жұмылды. Республикадағы зауыттар мен фабрикалар әскери өнім өндіруге көшті, колхоздар мен совхоздар астық пен азық-түлікті майданға жөнелте бастады.
2.2. Әскерге аттанған қазақ жастары
Соғыс басталған алғашқы айларда-ақ Қазақстаннан жүздеген мың адам майданға аттанды. Жалпы есеп бойынша, 1941–1945 жылдары Қазақстаннан 1,2 миллионнан астам адам әскерге шақырылды. Бұл сол кездегі республика халқының шамамен бестен бір бөлігі еді.
Қазақ жастары майданға ерекше жігермен аттанды. «Отан үшін!», «Жеңіс үшін!» деген ұрандармен сап түзеген боздақтардың қатарында әртүрлі жастағы, әртүрлі ұлт өкілдері болды. Қазақстанда құрылған ұлттық құрамалар – 316-атқыштар дивизиясы, 100-ші және 101-ші дербес атқыштар бригадалары – соғыста ерекше көзге түсті.
Әскерге аттану – отбасылар үшін ауыр сынақ болды. Әкесі мен ағасы соғысқа кеткен үйлерде шаруашылықты әйелдер мен балалар жүргізді. Бірақ халықтың қайсарлығы мен патриоттық рухы соғыстың алғашқы күндерінен-ақ айқын көрінді.
III. Қазақстан майданда
3.1. Майдандағы қазақстандық бөлімдер
Қазақстандықтардың ішінде ең атақтысы – генерал И.В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы. Бұл құраманың жауынгерлері 1941 жылғы Мәскеу түбіндегі шайқаста ерекше ерлік көрсетті. Әсіресе, қазақтың батыр ұлы Бауыржан Момышұлы басқарған батальон жауынгерлік шеберлігімен бүкіл Кеңес Одағына танылды.
«Панфиловшылар» деп аталған 28 жауынгердің ерлігі тарихқа алтын әріппен жазылды. Олар Мәскеу жолын қорғап, жаудың танктеріне қарсы тұрған кезде «Россия кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ – артымызда Мәскеу!» деп ұрандады. Бұл сөз кейін халықтың рухын көтерген қанатты сөзге айналды.
Сонымен қатар Қазақстаннан шыққан әскери бөлімдер Сталинград шайқасында, Курск доғасында, Берлинді азат етуде шешуші рөл атқарды.
3.2. Батыр ұлдар мен қыздар
Ұлы Отан соғысында қазақстандықтардан 500-ден астам адам Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. Олардың ішінде:
- Бауыржан Момышұлы – аңызға айналған қолбасшы, әскери тактика шебері.
- Талғат Бигелдинов – екі мәрте Кеңес Одағының Батыры атанған ұшқыш.
- Әлия Молдағұлова – снайпер қыз, ерлігімен бүкіл елге үлгі болды.
- Мәншүк Мәметова – пулеметші қыз, ерлігімен қазақ халқының мақтанышына айналды.
- Рақымжан Қошқарбаев – Берлинде Рейхстагқа ту тіккен қаһарман.
Бұл батырлардың барлығы – қазақ халқының ерлігінің символы. Олардың есімдері мектептерге, көшелерге берілді, ерлігі туралы кітаптар жазылып, фильмдер түсірілді.
IV. Қазақстан тылда
4.1. Экономикалық үлес
Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Қазақстан майданның басты арсеналының біріне айналды. Республикадағы зауыт-фабрикалар қысқа уақыт ішінде әскери өнім өндіруге көшірілді. Қарағанды көмірі, Жезқазған мен Балқаштың мыс кендері, Өскеменнің түсті металдары – барлығы да майданға қажет стратегиялық шикізатқа айналды.
Соғыс жылдары Қазақстанда жүздеген өнеркәсіп орындары іске қосылды. Көптеген зауыттар Украинадан, Белоруссиядан, Ресейдің батыс аймақтарынан көшіріліп әкелінді. Мысалы, Алматыға 40-тан астам зауыт пен фабрика орналастырылды. Олар бірден әскери өнім шығаруға кірісті.
Қазақстан тек шикізатпен ғана емес, дайын өніммен де майданды қамтамасыз етті. Танк пен ұшақ жасауға қажет металл, қару-жарақ бөлшектері, оқ-дәрі өндірісі – барлығы да қазақ жерінде ұйымдастырылды.
4.2. Еңбек майданындағы ерлік
Соғыс жылдары еңбек майданындағы ауыртпалықтың негізгі бөлігі әйелдер мен балалардың иығына түсті. Ер азаматтардың көбі майданға кеткендіктен, егіс алқаптары мен фабрика цехтарында негізінен әйелдер, жасөспірімдер, қарттар жұмыс істеді.
Колхоздар мен совхоздарда астық, ет, сүт өнімдері рекордтық мөлшерде өндірілді. Әрбір бидай дәні, әрбір малдың өнімі майданға жіберілді. «Барлығы майдан үшін, барлығы жеңіс үшін!» деген ұран халықтың күнделікті еңбегіне айналды.
Мысалы, еңбек ерлігінің символына айналған Шығанақ Берсиев небәрі 11 гектардан 200 центнерден астам бидай жинап, рекорд орнатты. Оның есімі бүкіл Кеңес Одағына белгілі болды.
4.3. Мәдениет пен рухани қолдау
Соғыс жылдары майдандағылардың рухын көтеруде өнер мен әдебиеттің рөлі зор болды. Қазақтың атақты ақын-жазушылары майданға арнап өлең, поэма, әндер жазды.
- Жамбыл Жабаевтың «Ленинградтық өренім!» атты өлеңі қоршаудағы қала тұрғындарына үлкен демеу болды.
- Әлибек Дінішев пен Қали Байжанов сияқты әншілер майдангерлер алдында өнер көрсетті.
- Қазақ драма театры мен музыка ансамбльдері госпитальдерде концерт қойып, жараланған жауынгерлердің рухын көтерді.
Сонымен қатар майдан мен тыл арасындағы хат алмасу ерекше маңызға ие болды. Хаттар сарбаздарға отбасынан қуат беріп, ал тылдағыларға майдандағы жағдайды жеткізді.
V. Соғыстың аяқталуы және салдары
5.1. Жеңіс жолындағы қазақстандықтардың үлесі
1945 жылғы 9 мамыр – тарихтағы ұлы күн. Кеңес халқы фашистік Германияны толық жеңіп, төрт жылға созылған сұрапыл соғысты аяқтады. Бұл Жеңісте қазақстандықтардың үлесі зор болды.
Статистикаға сүйенсек:
- Қазақстаннан әскерге шақырылғандардың жартысына жуығы майданнан оралмады.
- 500-ден астам қазақстандық Кеңес Одағының Батыры атанды.
- 100 мыңдаған жауынгер медальдар мен ордендермен марапатталды.
Қазақстандық сарбаздар Берлинді алуға қатысып, Рейхстагқа ту тіккендердің қатарында болды. Бұл – қазақ халқының әлемдік тарихтағы орнының айқын дәлелі.
5.2. Қайғы-қасірет пен демографиялық шығын
Жеңіс қаншалықты қуанышты болғанымен, ол қазақ халқына орасан зор қайғы алып келді. Қазақстаннан майданға кеткен 1,2 миллион адамның шамамен жартысы елге оралмады. Әрбір ауылда дерлік майданнан қайтпаған боздақтардың орны ойсырап тұрды.
Соғыс салдарынан мыңдаған бала жетім қалды, мыңдаған әйел жесір атанды. Бұл халықтың демографиялық дамуына үлкен соққы болды.
