Әбілқайыр хан туралы қызықты мәліметтер – Қазақ тарихындағы ірі тұлға
Көшпенділердің кең даласында ғасырлар бойы сансыз батырлар, билеушілер шықты. Бірақ солардың ішінде ел есінде ерекше сақталғандарының бірі – Әбілқайыр хан. Оның есімі тек жауынгерлік жорықтарымен ғана емес, қазақ халқының тағдырына әсер еткен тарихи шешімдерімен де байланысты. Бір қарасаңыз, ол – мықты қолбасшы. Екінші жағынан – қатал саясаткер. Ал кейде – бүкіл халықтың болашағына әсер еткен тұлға.
«Неге Әбілқайыр хан туралы айту қызық?» деген сұрақ тууы мүмкін. Себебі ол билік еткен XV ғасыр – қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы шешуші кезең. Әбілқайырдың әрбір шешімі кейінгі ғасырлардағы тарихқа із қалдырды.
I. Әбілқайыр ханның өмірбаяны
Шыққан тегі және балалық шағы
Әбілқайыр хан – Шыңғысханнан тараған Жошы әулетінің өкілі. Бұл әулеттен талай хан шыққан, бірақ бәрі бірдей тарихта қалмаған. Ал Әбілқайырдың жастық шағы қатал дала заңымен өтті. Шежірелерде ол жасынан батыл, қол бастағыш болғаны айтылады.
Тарихшылардың айтуынша, Әбілқайыр 1412 жылы дүниеге келген. Әкесінің аты – Қожа Құли. Ол ерте жетім қалып, тағдырдың талқысымен өскен. Дәл осы қиындықтар жас Әбілқайырдың мінезін шыңдады, билікке ұмтылысын арттырды.
Билікке келуі
1428 жылы, небәрі 16 жасында, Әбілқайырды хан көтерді. Бұл – таңғаларлық оқиға. Себебі ол кезде әдетте тәжірибелі, жасы үлкен сұлтандарды сайлайтын. Неге жас жігітке сенім артылды?
- Біріншіден, ол әскери қабілетімен көзге түсті.
- Екіншіден, даладағы ру-тайпалар бір мықты жетекшіні іздеп жүрген еді.
Осылайша, жас Әбілқайыр бүкіл Дешті Қыпшақ даласына билік жүргізе бастады.
II. Әбілқайыр хан билігінің саяси жағдайы
Әбілқайыр хандығының құрылуы
Әбілқайыр хан билікке келгенде Дешті Қыпшақ даласы біртұтас емес еді. Ру-тайпалар арасында алауыздық көп, әркім өз пайдасын ойлайтын заман болатын. Жас ханның ең алғашқы мақсаты – бүкіл даланы біріктіру.
Осылайша тарихта «Әбілқайыр хандығы» немесе «Көшпелі өзбектер мемлекеті» деп аталған ірі мемлекеттік бірлестік пайда болды. Оның аумағы ұлан-ғайыр еді: батыста Жайық өзенінен бастап, шығыста Сыр бойына дейін созылып жатты. Бұл – бүгінгі Қазақстанның орталық және батыс аймақтарының көп бөлігін қамтитын кеңістік.
Әбілқайырдың астанасы – Сығанақ қаласы. Бұл қала тек саяси орталық емес, сонымен қатар мәдениет пен сауданың да маңызды орны болды.
Саяси қарсыластары мен одақтастары
Әрбір билеушінің тағдыры тек ішкі саясатқа емес, көрші мемлекеттермен қарым-қатынасқа да байланысты. Әбілқайырдың заманы – дәл сондай күрделі кезең.
- Ноғай Ордасы – батыстағы мықты көршісі. Кейде одақтас, кейде қарсылас болды.
- Моғолстан – шығыстағы қуатты мемлекет, қазақ сұлтандарының одақтасы.
- Темір әулеті – Мәуреннахрдағы әулет, Орта Азиядағы саяси тепе-теңдікке ықпал еткен күш.
Әбілқайыр хан кейде олармен одақ құрып, кейде қақтығысып отырды. Бұл – дала саясатының заңдылығы еді.
III. Әскери жорықтары мен стратегиясы
Белгілі шайқастары
Әбілқайыр ханның есімі көбіне жорықтарымен байланысты. Ол билікті тек сөзбен емес, қылышпен де нығайтқан билеуші еді.
- 1446 жылғы Сығанақ жорығы. Бұл оқиға Әбілқайырдың тарихтағы орнын айқындады. Ол Сыр бойындағы маңызды қалаларды бағындырып, Сығанақты өзінің астанасына айналдырды. Осыдан кейін оның беделі күрт өсті.
- Тоқтамыс пен Ұлықбек әулеттерімен күрес. Әбілқайыр Мәуреннахрға жорық жасап, кейде жеңіске жетіп отырды. Бұл оның билігін Орта Азияда да мойындатты.
Әскерінің құрамы және соғыс тәсілдері
Әбілқайырдың әскері – нағыз көшпелі жауынгерлердің күші. Олар ат үстінде дүниеге келгендей еді.
- Әскердің негізгі бөлігі – атты жасақтар.
- Әскери тактикасы – жылдам қимылдау, кенеттен шабуыл жасау.
- Жорық кезінде ру-тайпалардан жиналған жасақтар бірлесіп қимылдайтын.
Қызығы, Әбілқайырдың әскери тәртібі қатал болғанымен, ол жауынгерлерге сенім арта білді. Сондықтан оның қол астындағы сарбаздар «ханымыз бізді тастамайды» деп соғысқан.
IV. Ішкі саясат және қоғам
Хандықтағы билік жүйесі
Әбілқайыр хандықты жалғыз өзі басқарған жоқ. Оның жанында сұлтандар, бектер, билер болды. Әр рудың өз беделді басшылары бар еді, оларды назарға алмай билік жүргізу мүмкін емес. Сондықтан Әбілқайыр хан кейде келісімге келіп, кейде қатаң саясат ұстанып отырды.
Әбілқайыр ханның реформалары
Әбілқайыр мемлекетінің ішкі саясаты да қызықты.
- Ол салық жүйесін күшейтті. Әскерді ұстау үшін бұл қажет болды.
- Қалаларға бақылауды күшейтіп, сауда жолдарын қауіпсіз етті.
- Кейбір деректерде Әбілқайыр хан әскерді орталықтандыруға тырысқаны айтылады.
Осының бәрі бір мақсатқа – мемлекетті күшейтуге бағытталды. Бірақ қатаң саясат ру-тайпалардың наразылығын туғызды. Бұл кейінгі көтерілістерге себеп болды.
V. Қазақ хандығының құрылуына әсері
Керей мен Жәнібек сұлтандардың көтерілуі
Әбілқайыр хан ұзақ жыл билік құрды, бірақ оның қатал саясаты кейбір ру-тайпалардың наразылығын туғызды. Әсіресе, қатаң салық пен билікке шексіз бағыну талабынан шаршағандар көбейді.
Осы кезде тарих сахнасына екі сұлтан шықты – Керей мен Жәнібек. Екеуі де Шыңғысхан әулетінің өкілдері болатын. Әбілқайырмен тікелей туыстықтары бар, бірақ саяси көзқарастары бөлек еді.
Халық аузында «Қазақ» атауы осы кезеңде айтыла бастады. Жәнібек пен Керей Әбілқайырдың билігіне қарсы шыққанда, оларға ерген жұрт «қазақ болып кетті» деген. Бұл жерде «қазақ» сөзі – «бостандық іздеуші, еркін адамдар» деген мағынада қолданылды.
Әбілқайыр хан саясатының ұзақ мерзімді салдары
Әбілқайыр хан өз мемлекетінің іргесін қалағанымен, дәл осы саясат Қазақ хандығының тууына да түрткі болды.
- Оның орталықтандыруға ұмтылысы кейбір тайпаларды өзінен алыстатты.
- Керей мен Жәнібек бастаған көші-қон Моғолстанға барып, сол жерде жаңа хандықтың негізін қалады.
Яғни, Әбілқайыр хансыз Қазақ хандығының құрылу тарихын елестету мүмкін емес. Бір жағынан, ол – мемлекетті күшейткен билеуші. Екінші жағынан, оның саясаты жаңа мемлекеттің пайда болуына жол ашты.
VI. Әбілқайыр хан туралы қызықты деректер
Енді ресми деректерден бөлек, халық арасында сақталған қызықты мәліметтерге тоқталайық.
- Шетелдік жазбаларда:
- Парсы тарихшылары оны «қайсар әрі айлакер билеуші» деп сипаттаған.
- Орыс деректерінде Әбілқайырдың Мәскеумен байланысы айтылған, кейбір деректерде оның елшілері Ресейге барғаны көрсетіледі.
- Аңыздарда:
- Халық арасында Әбілқайырдың өте шешен болғаны айтылады.
- Кейбір әңгімелерде оның «бір сөзбен қалың қолды тоқтата алғаны» туралы аңыздар бар.
- Қызықты факт:
- 1457 жылы Әбілқайыр хан қалмақтардан жеңіліп қалған. Бұл оның беделін түсіріп, Керей мен Жәнібектің күшеюіне жағдай жасаған.
- Бірақ дәл осы жеңілістен кейін ол бұрынғыдан да қатал саясат ұстанып, билігін сақтап қалуға тырысқан.
- Мәдениеттегі орны:
- Әбілқайырдың аты қазақ әдебиетінде де кездеседі. Кейбір жырларда ол батыр, кейде қатал хан ретінде суреттеледі.
VII. Әбілқайыр ханның мұрасы
Әбілқайыр хан – қазақ тарихында қайшылыққа толы тұлға. Біреулер оны «мықты мемлекет құрушы» десе, енді біреулер «қазақтардың бөлінуіне себеп болған» дейді. Бірақ бір нәрсе анық: ол – өз заманының ең ықпалды билеушілерінің бірі.
- Қазақ мемлекеттілігіндегі орны: Ол құрған хандық Қазақ хандығына тікелей алғышарт болды.
- Тарихшылар бағасы: Кейбір ғалымдар оны Темір әулетінен кейінгі ең мықты дала билеушісі деп атайды.
- Қазіргі мәдениеттегі көрініс: Әбілқайыр есімі Қазақстандағы көптеген тарихи еңбектерде, көркем шығармаларда, мектеп оқулықтарында кездеседі.
