Ресей империясының Қазақ хандығын қосып алу тарихы | Қазақстан тарихы
XVIII ғасырдың ортасынан бастап Ресей империясы Орталық Азияға, оның ішінде Қазақ хандығына ерекше қызығушылық таныта бастады. Қазақ хандығы ұзақ жылдар бойы көшпелі өмір салтын сақтап, өз дәстүрлі билік құрылымымен өмір сүрді. Бірақ Ресейдің саяси, әскери және экономикалық экспансиясы хандығының тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Бұл мақалада Ресей империясының Қазақ хандығына қысым көрсетуі, келісімдер арқылы ықпал етуі және хандығын қосып алу процесі жан-жақты талқыланады.
Ресей империясының қазақ хандығын қосып ала бастауы
Қазақ хандығының тарихи жағдайы XVIII ғасырдың басында
XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы үш негізгі бөлікке – Жеті Жүзге бөлінген еді: Үлкен жүз, Орта жүз және Кіші жүз. Әр жүздің өз ханы мен билік жүйесі болды. Хандар әдетте тайпалар арасындағы келісім арқылы билік жүргізді, ал сыртқы саясат көбінесе бірлескен шешімдерге сүйенді.
Сол кезеңде Қазақ хандығының ішкі жағдайы күрделі еді. Хандар арасында билік үшін күрес, тайпалық қақтығыстар жиі кездесетін. Сонымен қатар, сыртқы жаулар – Жоңғария мен Қалмақтар – қазақ жерлеріне жиі шабуыл жасап отырды. Көшпелі өмір салты мен мал шаруашылығының дамуы экономикалық тұрғыдан хандықты тұрақты етсе де, әскери қауіптер мен ішкі бөлінулер хандығының әлсіз тұстарын көрсететін.
Ресей империясының Орталық Азияға көзқарасы
Ресей империясы XVII ғасырдан бастап оңтүстік және шығыс бағытында кеңею саясатын жүргізді. Ресей үшін Қазақ хандығы маңызды стратегиялық аймақ болып есептелді. Бұл жерлер арқылы сауда жолдары өтетін, ал сонымен қатар Ресей үшін әскери және саяси ықпал орнату маңызды болды.
Ресейдің негізгі мақсаттары:
- Қазақ жерлерін өз саяси ықпалында ұстау.
- Сауда жолдарын бақылау арқылы экономикалық пайда табу.
- Жоңғария мен басқа да сыртқы қауіптерге қарсы буферлік аймақ жасау.
Саяси экспансия тек әскери күш арқылы ғана емес, дипломатиялық келісімдер мен хандық ішіндегі қарсыластықтарды пайдалану арқылы жүргізілді. Хандар кейде Ресейге қарсыласу орнына оның қолдауын пайдалана отырып, ішкі билік үшін күрескен.
Қазақ хандығына қысым мен келісімдер
XVIII ғасырдың ортасынан бастап Ресей хандары мен генералдары қазақ хандарымен бірнеше келісім жасады. Бұл келісімдер арқылы Ресей:
- Қолдау көрсетуге уәде беріп, кей хандарды өз протекторатында қалдыруға тырысты.
- Қазақ хандарының кейбірін өз ықпалында ұстау үшін әскери күш қолданды.
- Қазақ ішкі билігін әлсірету арқылы өз саясатын кеңейтті.
Мысалы, 1731 жылы Кіші жүз Ресейге бағынған келісімге қол қойды, бұл Ресейдің Орталық Азиядағы ықпалын нығайтуға мүмкіндік берді. Келісімдердің кейбіреуі хандық билікті ресми түрде тану ретінде көрсетілгенімен, іс жүзінде Ресей әрдайым өз мүддесін алдымен қорғады.
Қазақ жерлерінің Ресейге қосылуының кезеңдері
Жеті Жүздің әрқайсысының Ресейге қосылуы кезең-кезеңімен жүзеге асты:
- Кіші жүз – 1730–1740 жылдары.
- Орта жүз – XVIII ғасырдың соңына қарай.
- Үлкен жүз – XIX ғасырдың басында толық қосылды.
Қосылу процесі бірнеше факторға байланысты болды:
- Хандар арасындағы ішкі қақтығыстар.
- Ресейдің әскери және экономикалық қысымы.
- Қазақ қоғамындағы кейбір элита топтарының Ресеймен ынтымақтастыққа ұмтылысы.
Бұл кезеңдерде Ресей өзіне қосылатын әрбір жерді әскери бекіністер, казак қоныстары және сауда орталықтары арқылы бақылауға алды.
Ресейдің басқару жүйесін енгізуі
Қосылғаннан кейін Ресей қазақ жерлерінде жаңа әкімшілік жүйені енгізді:
- Әр жүзге генерал-губернаторлар тағайындалды.
- Салық жүйесі мен әскери міндеттер енгізілді.
- Хандық билік ресми түрде сақталып отырса да, іс жүзінде Ресей әкімшілігі ықпалды болды.
Бұл өзгерістер хан билігін әлсіретіп, қазақ қоғамында жаңа әлеуметтік құрылымдар мен құқықтық нормаларды енгізді.
Қазақ қоғамына әсері
Ресей империясының саясаты қазақ қоғамына елеулі әсер етті:
- Экономикалық әсері: Мал шаруашылығы мен сауда бағытында жаңа талаптар пайда болды.
- Әлеуметтік құрылым: Қазақ қоғамындағы кейбір дәстүрлі билік институттары әлсіреді, ал кейбір жаңа топтар – казактар мен ресейлік әкімшілік қызметкерлер – пайда болды.
- Мәдениетке әсері: Ресей мәдениетінің ықпалы кеңейіп, білім мен дін саласында өзгерістер енгізілді.
- Қарсылас қозғалыстар: Бұхара жыраулар көтерілістері, Исатай-Махамбет сияқты қозғалыстар қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен мысалдар болып табылады.
Хандықтың толық қосылуы және оның салдары
XIX ғасырдың басына қарай хандықтар ресми түрде толық қосылды. Бұл:
- Ресей империясы үшін стратегиялық және экономикалық пайда әкелді.
- Қазақ қоғамының саяси тәуелділігін нығайтты.
- Хан билігін толықтай әлсіретті.
Қосылудың тарихи салдары қазақ халқының саяси, әлеуметтік және мәдени өміріне ұзақ мерзімді әсер етті. Ресейдің ықпалы тек саяси ғана емес, мәдени және экономикалық тұрғыдан да елеулі болды.
