Мұхаммед Хайдар Дулати – Ұлы тарихшы және ғалым
Қазақ халқының тарихында Мұхаммед Хайдар Дулати есімі ерекше орын алады. Ол — түркі дүниесінің көрнекті ойшылы, тарихшы, ақын, мемлекет қайраткері, сондай-ақ мәдениет пен әдебиеттің дамуына зор үлес қосқан тұлға. Мұхаммед Хайдар Дулати өз заманында Орта Азия, Моғолстан, Қазақ хандығы мен Үндістанның саяси өміріне қатысып, артында мәңгі өшпес рухани мұра қалдырған. Оның ең басты еңбегі – «Тарих-и Рашиди» атты шығармасы бүкіл түркі халықтарының ортақ тарихын зерттеуде баға жетпес дереккөз болып табылады.
Мұхамед хайдар дулати
I. Мұхаммед Хайдар Дулати кім болған?
Мұхаммед Хайдар ибн Мұхаммед Хұсайын Дулати шамамен 1499 жылы Тараз өңірінде (кей деректерде Алмалық немесе Қашқар маңы деп те айтылады) дүниеге келген. Ол Дулат тайпасынан шыққан текті әулеттің ұрпағы. Дулаттар Моғолстан мемлекетінің саяси өмірінде аса ықпалды рөл атқарған, хан әулеттерімен туыстық байланысы бар нояндар болған.
Мұхаммед Хайдардың әкесі Мұхаммед Хұсайын — Жетісу мен Моғолстанда белгілі мемлекет қайраткері, Қашқар билеушілерінің туысы. Анасы Хуб Нигар ханым — Моғолстан билеушісі Жүніс ханның қызы, ал Жүніс ханның ұлы Сұлтан Саид хан Мұхаммед Хайдардың жиені еді. Осылайша, Хайдар Дулати әрі билеушілер әулетіне, әрі әмірлер тобына жататын текті адам болды.
II. Балалық және жастық шағы
Мұхаммед Хайдар бала жасынан-ақ білімге құштар болып өсті. Оның әкесінің сарайында сол дәуірдің ең беделді ғұламалары мен ұстаздары жиі бас қосқан. Сол себепті жас Хайдар шығыстың ғылымы мен әдебиетін ерте меңгерді. Ол араб, парсы және түркі тілдерін жетік білді. Бұл тілдік қабілет кейін оның шығармашылық және ғылыми қызметіне зор мүмкіндік ашты.
Әкесінің саяси қызметіне байланысты Хайдар бала күнінен түрлі аймақтарды аралады: Ташкент, Қашқар, Самарқанд және Бұхара қалаларында болды. Бұл сапарлар оның дүниетанымын кеңейтіп, мәдениетаралық байланыстарды түсінуге септігін тигізді.
Алайда жас Мұхаммедтің балалық шағы саяси тұрақсыздық жағдайында өтті. Моғолстан мен Шайбани ұлысының арасындағы қақтығыстар оның отбасының тағдырына әсер етті. Әкесі Мұхаммед Хұсайын шайқастардың бірінде қаза тапты. Осы оқиғадан кейін Хайдар Дулати нағашысы Сұлтан Саид ханның қамқорлығына өтті.
III. Саяси және әскери қызметі
Сұлтан Саид хан билікке келген соң (1514 ж.) Хайдар Дулати оның сенімді серігі әрі кеңесшісі болды. Ол көптеген жорықтарға қатысып, әскери және дипломатиялық тәжірибе жинады. Саид хан Хайдарды Қашғар мен Йаркендтің маңызды істеріне араластырды. Мұхаммед Хайдар өз еңбектерінде ханның саясаты мен реформаларын әділдік тұрғысынан сипаттап, оның тұлғасын жоғары бағалайды.
Сұлтан Саид ханның өлімінен кейін Дулати біраз уақыт Қашғар мен Балтистан өңірлерінде қызмет атқарды, кейін Үндістанға аттанды. Бұл кезде Үндістанда Бабыр әулеті билік құрып тұрған еді. Мұхаммед Хайдар Дулати Бабырдың немересі Хумаюн патшаның қызметіне кіріп, Кашмир өлкесінің билеушісі болып тағайындалды. Ол бұл аймақтың әкімшілік жүйесін реттеп, бейбіт өмір орнатуға көп күш салды.
IV. Ғалым және тарихшы ретіндегі қызметі
Мұхаммед Хайдар Дулати – түркі-ислам әлеміндегі ең беделді тарихшылардың бірі. Оның басты еңбегі – «Тарих-и Рашиди». Бұл шығарма XVI ғасырдың ортасында парсы тілінде жазылған. Еңбекте XIV–XVI ғасырлардағы Моғолстан мен Орталық Азияның саяси, әлеуметтік, мәдени тарихы егжей-тегжейлі баяндалады.
«Тарих-и Рашиди» екі бөлімнен тұрады:
- Бірінші бөлімде XIV ғасырдан XVI ғасырға дейінгі Моғолстан тарихы, Шағатай ұлысының ыдырауы, Дулат тайпасының рөлі мен ел ішіндегі билік қатынастары сипатталады.
- Екінші бөлімде автор өз заманының оқиғаларын, яғни өзі куә болған тарихи үдерістерді баяндап, замандастарының бейнесін береді. Мұнда қазақ хандары туралы да құнды деректер бар.
Мұхаммед Хайдар өзінің шығармасын діни және моральдық тұрғыдан да терең жазған. Ол тарихты тек оқиғалар тізбегі емес, адамгершілік пен тағдыр сабақтары ретінде қарастырған.
V. «Тарих-и Рашиди» шығармасының тарихи маңызы
Бұл еңбек тек Моғолстан мен Шығыс Түркістанның ғана емес, Қазақ хандығының тарихын зерттеуде де баға жетпес дерек көзі болып табылады. Мұнда Керей мен Жәнібек хандардың бөлінуі, Қазақ хандығының құрылуы, олардың билік жүйесі туралы нақты мәліметтер кездеседі.
Сондай-ақ, Дулати қазақ халқының этникалық құрамына, салт-дәстүріне, тұрмысына да тоқталып өтеді. Оның еңбегінде қазақтардың өмір салты мен мәдениеті туралы алғашқы жазба сипаттамалардың бірі кездеседі.
Тарихшылар «Тарих-и Рашиди» еңбегін Орта Азия тарихының энциклопедиясы деп атайды. Бұл кітап Батыс пен Шығыс ғалымдарына белгілі болып, ағылшын, орыс, француз және түрік тілдеріне аударылған.
VI. Әдеби және мәдени мұрасы
Мұхаммед Хайдар Дулати – тарихшы ғана емес, талантты ақын болған. Ол түркі тілінде және парсы тілінде поэзия жазған. Оның өлеңдерінде адамгершілік, өмір мәні, уақыт пен тағдыр туралы философиялық ойлар өрнектеледі.
Ол поэзияны қоғамды тәрбиелеудің құралы деп түсінді. Оның поэзиясында шығыс поэтикалық дәстүрінің әсері байқалады, бірақ автордың жеке көзқарасы мен ұлттық рухы айқын сезіледі.
Сонымен қатар, Дулати ислам мәдениеті мен білім жүйесін жоғары бағалаған. Ол ғылым мен білімнің халықтың рухани дамуы үшін маңызды екенін үнемі атап өткен.
VII. Мұхаммед Хайдардың дүниетанымы және философиясы
Мұхаммед Хайдар Дулатидың дүниетанымы ислам діні мен шығыс философиясының синтезінен тұрады. Ол адам мен қоғамның үйлесімін, әділеттілік пен рухани тазалықты өмірдің негізгі қағидалары ретінде қарастырды.
«Тарих-и Рашидиде» ол билеушілердің міндеті – халыққа әділ қызмет ету, білім мен мәдениетті қолдау екенін баса айтады. Оның ойынша, мемлекеттің қуаты – білім мен руханиятта.
VIII. Соңғы жылдары және қайтыс болуы
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірінің соңғы жылдарын Үндістан мен Кашмирде өткізді. Ол бұл жерде де ғылым мен мәдениетке қызмет етті. 1551 жылы Кашмирде болған көтеріліс кезінде ол қаза тапқан деген деректер бар.
Өмірінің соңына дейін ол әділет пен бейбітшілікті жақтады. Оның өмір жолы – ғылым мен рухани ізденістің, адалдық пен елге қызмет етудің жарқын үлгісі.
IX. Мұрасының зерттелуі және бүгінгі мәні
Мұхаммед Хайдар Дулати мұрасы тәуелсіз Қазақстан тарихында ерекше орын алады. 1999 жылы оның туғанына 500 жыл толуына орай ЮНЕСКО көлемінде халықаралық деңгейде аталып өтті. Бұл шара оның әлемдік деңгейдегі ғалым екенін тағы да дәлелдеді.
Қазақстанда Тараз мемлекеттік университетіне оның есімі берілді — М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті. Сонымен қатар, оның еңбектері қазақ тіліне аударылып, ғылыми айналымға енді.
Қазіргі таңда Дулатидің идеялары қазақ тарихын ұлттық тұрғыдан түсінуге, отаншылдық сезімді күшейтуге ықпал етуде. Оның еңбегі — біздің тарихи санамыздың негізін құрайтын асыл қазына.
