Ілияс Жансүгіров кім — өмірі, шығармашылығы және мұрасы
Ілияс Жансүгіров — қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, ХХ ғасырдың алғашқы жартысында ұлттық рухты жырлаған ақын, жазушы, қоғам қайраткері, әрі Қазақстандағы әдебиет пен мәдениеттің өркендеуіне зор үлес қосқан тұлға. Ол қазақ поэзиясын жаңа деңгейге көтеріп, оның көркемдік қуатын, тіл байлығын және ұлттық болмысын айрықша аша білді. Ілиястың шығармашылығы мен өмір жолы — халқымыздың азаттық, білім және рухани жаңғыру жолындағы күресінің айнасы.
Іжансүгіров кім
Балалық шағы мен отбасы
Ілияс Жансүгіров 1894 жылы 1 мамырда қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданындағы Қарағаш ауылында дүниеге келген. Әкесі Жансүгір мен анасы Ұлбала қарапайым шаруа адамдар болғанымен, баласының зеректігін ерте аңғарып, оны оқуға баулыған. Ілияс жас кезінен-ақ сөзге ұста, өлең мен әңгіме тыңдауға құмар болып өсті.
Жас Ілияс ауыл молдасынан хат танып, кейін Қарағаштағы татар медресесінде, одан соң орыс-қазақ мектебінде білім алды. Осы мектепте оқуы оның дүниетанымын кеңейтіп, орыс тілін үйренуіне, әдебиетке қызығушылығының артуына себеп болды.
Білім алуы және алғашқы қадамдары
1916 жылы Ілияс Верный (қазіргі Алматы) қаласындағы мұғалімдер семинариясына түсуге ниеттенді, бірақ елдегі саяси оқиғалар оған мүмкіндік бермеді. 1917 жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерінен кейін Ілияс туған елінде ағартушылық жұмысқа белсене араласты. Ол ауылдық мектептерде мұғалім болып, сауатсыздықты жоюға атсалысты.
1920 жылдары ол Жетісу облыстық оқу бөлімінде, кейіннен Ташкенттегі Қазақ ағарту институтында білімін жетілдірді. Осы жылдары Ілиястың әдеби ортаға етене араласуы басталды. Ол жас жазушылардың шығармаларын оқып, өз өлеңдерін баспасөзге жариялай бастады.
Шығармашылық жолының басталуы
Ілияс Жансүгіровтің әдебиетке келуі — қазақ поэзиясы үшін жаңа кезеңнің бастауы еді. Оның алғашқы өлеңдері ХХ ғасырдың 1920 жылдары «Тілші», «Еңбекші қазақ», «Жас қазақ» газеттерінде жарық көрді.
Ақынның алғашқы жинақтары — «Сағындым» (1925) және «Күй» (1929) қазақ поэзиясына жаңа үн, жаңа ырғақ алып келді. Ол өлеңдерінде туған жерге, халықтың тұрмыс-тіршілігіне, ел тағдырына, табиғатқа деген сүйіспеншілігін көрсетті.
«Күй» поэмасы Ілиястың шығармашылық шеберлігін танытқан туынды болды. Онда қазақтың дәстүрлі күй өнері арқылы халықтың рухы мен тағдыры бейнеленеді. Ақын күйді — елдің жаны, халықтың үні, тарихтың тілі деп таныды.
Ілиястың әдеби стилі мен жаңашылдығы
Ілияс Жансүгіров поэзиясында ұлттық және әлеуметтік тақырыптар үндесіп жатады. Оның шығармалары халықтың тұрмысын, еңбегін, арманын, азаттығын жырлайды. Ол поэзияны тек сұлулықтың көрінісі емес, ұлтты оятатын рухани құрал деп білді.
Ақын тілінің байлығы, көркемдік құрылымы мен бейнелеу тәсілдері қазақ әдебиетін жаңа сапаға көтерді. Ол ауыз әдебиетінің үлгілерін, халық поэзиясының ырғақтарын жаңаша пайдаланып, жазба әдебиетке жаңа леп әкелді.
Сонымен қатар, Ілияс қазақ поэзиясына урбанизация, индустрия, заманауи өмір көріністерін енгізіп, дәстүр мен жаңашылдықты шебер үйлестіре білді. Оның «Дала», «Жолдастар», «Жетісу суреттері» сияқты өлеңдері қазақ даласының сұлулығын ғана емес, әлеуметтік өзгерістердің де бейнесін көрсетті.
Ақынның прозалық және драмалық шығармалары
Ілияс тек ақын емес, проза және драматургия саласында да еңбек етті. Оның «Жолдастар» романы қазақ әдебиетіндегі алғашқы әлеуметтік-психологиялық романдардың бірі саналады. Бұл туындыда ол кеңестік дәуірдің алғашқы жылдарындағы ауыл өмірі мен адам тағдырларын бейнеледі.
Сондай-ақ, Ілияс бірнеше пьесалар жазды. «Исатай – Махамбет» трагедиясы мен «Кегейлі» пьесасы қазақ драматургиясының қалыптасуына зор әсер етті. Бұл шығармаларда ол халық бостандығы үшін күрескен ерлердің ерлігін дәріптеп, әділетсіздікке қарсы күресті жырлады.
Қоғамдық және саяси қызметі
1920–1930 жылдары Ілияс мәдени-ағартушылық және баспасөз саласында белсенді қызмет атқарды. Ол Қазақстан Жазушылар одағының негізін қалаушылардың бірі болды.
Сондай-ақ, «Қазақ әдебиеті» газетінің алғашқы редакторларының бірі ретінде қазақ сөз өнерін дамытуға атсалысты. Ілияс мәдениет пен өнер саласында ұлттық болмысты сақтауға ерекше мән берді.
Ол қазақтың ұлттық музыкасын, фольклорын жинап, зерттеумен де айналысты. Қазақ композиторларының мұрасын насихаттап, халықтың рухани қазынасын ұрпаққа жеткізуге күш салды.
Қайғылы тағдыр және қуғын-сүргін
1937 жыл Ілияс Жансүгіровтің өміріндегі ең ауыр кезең болды. Сол жылы сталиндік репрессия кезінде ол «ұлтшыл», «халық жауы» деген жалған айыппен тұтқындалып, ату жазасына кесілді.
Ақынның барлық еңбектері тыйым салынды, есімі ұзақ жылдар бойы аталмай қалды. Оның жан жары — ақын Фатима Ғабитова мен балалары да қуғын көрді.
Тек 1957 жылы Ілияс Жансүгіровтің аты толық ақталып, шығармалары қайта жарық көре бастады. Бұл — қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін үлкен тарихи әділдік болды.
Ілиястың мұрасы мен әдебиеттегі орны
Ілияс Жансүгіров — қазақ поэзиясының классигі. Оның шығармалары ұлттық сана мен рухтың символына айналды.
Ол өз заманының шындығын көркемдікпен бейнелеп, поэзияны халықтың жүрегіне айналдырды. Ақынның ең басты мұрасы — ұлттық рух пен еркін ойды дәріптеу.
Ілиястың тіл байлығы, көркем образдары мен метафоралық ойлау жүйесі кейінгі буын ақындарға үлкен мектеп болды. Ол қазақ әдебиетіне эпикалық тыныс, лирикалық тереңдік, және қоғамдық жауапкершілік әкелді.
Бүгінде Ілиястың атымен мектептер, көшелер, мәдени орталықтар аталады. Алматы облысындағы Ақсу ауданында оның туған жерінде музейі жұмыс істейді. Әр жылы Ілияс Жансүгіровке арналған әдеби оқулар, ғылыми конференциялар ұйымдастырылады.
Ілияс пен Алаш идеясы
Кейбір зерттеушілер Ілиястың шығармашылығындағы еркіндік, ұлттық сана, білім мен мәдениет мәселелерін Алаш қозғалысының рухымен байланыстырады. Шынында да, Ілияс өз халқының азаттығын аңсап, оның рухани тәуелсіздігін қорғаған ақын болды.
Ол кеңестік идеология шеңберінде жүрсе де, шығармалары арқылы қазақ болмысының мәнін, халықтық дүниетанымның тереңдігін ашып көрсетті.
Өлеңдеріндегі тақырыптық байлық
Ілиястың поэзиясы бірнеше тақырыптық бағытты қамтиды:
- Туған жер мен табиғат: «Жетісу суреттері», «Дала», «Өз елім» сияқты өлеңдері арқылы қазақ жерінің сұлулығын жырлады.
- Еңбек пен халық өмірі: «Жолдастар», «Еңбекші ел» шығармаларында жаңа қоғам құрудағы еңбек адамдарының рөлін көрсетті.
- Махаббат пен сезім: «Сағындым», «Айым», «Жолдасқа хат» өлеңдері арқылы адамның ішкі жан әлемін нәзік суреттеді.
- Әлеуметтік теңсіздік пен әділет: «Күй», «Исатай–Махамбет» туындыларында халықтың азаттық күресін бейнеледі.
Музыка мен поэзия байланысы
Ілияс — қазақ поэзиясына күй мен әннің философиясын енгізген ақын. Ол күйді — халықтың тарихи жадын сақтаушы рухани феномен ретінде танып, музыканың қуаты арқылы халықтың жанын бейнеледі.
Оның «Күй», «Күйші», «Құлагер» сияқты шығармалары — тек поэтикалық туындылар емес, музыкалық симфония секілді поэмалар. Әсіресе, «Құлагер» поэмасы — қазақ әдебиетінің жауһары, ұлт рухының символы.
«Құлагер» поэмасы
«Құлагер» (1936) — Ілияс Жансүгіров шығармашылығының шыңы. Бұл поэмада ақын атақты әнші Ақан серінің жүйрік аты Құлагердің мерт болуын суреттей отырып, қазақ қоғамындағы қызғаныш, әділетсіздік, рухани азғындау мәселелерін көтереді.
Поэмада Құлагер — тек ат емес, ол еркіндіктің, сұлулықтың, арманның бейнесі. Бұл шығарма арқылы Ілияс адамгершілік пен әділеттілікті қорғап, халықтық рухты жырлады.
Ақын мұрасының зерттелуі және бүгінгі мәні
Бүгінде Ілияс Жансүгіровтің шығармалары мектеп пен жоғары оқу орындарының бағдарламасына енгізілген. Оның мұраларын зерттеу бағытында көптеген ғалымдар еңбек етті — мысалы, М.Қаратаев, С.Қирабаев, Т.Кәкішев, З.Қабдолов сияқты әдебиеттанушылар.
Ақынның тілдік ерекшелігі, поэтикалық құрылымы, философиялық көзқарасы — қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымында өзекті тақырыптардың бірі болып қала береді.
