Ақсүйек деген не — тарихы, мәні және қазіргі түсінігі
Қазақ халқының сан ғасырлық тарихында қалыптасқан әлеуметтік құрылымы, дәстүрлері мен мәдениеті терең әрі күрделі. Сол ұғымдардың бірі — «ақсүйек». Бұл сөз қазақ қоғамындағы ерекше әлеуметтік топты, яғни билік пен тектілікті иеленген, шығу тегі жоғары адамдарды білдіреді. Ақсүйектер — ежелгі қазақ рулық-патриархалдық жүйесінің ең беделді, мәртебелі бөлігі.
«Ақсүйек» ұғымы тек әлеуметтік таптың белгісі ғана емес, сонымен қатар рухани мәдениеттің, әдеп пен салттың символы саналады. Ол тектілік, адалдық, батырлық және парасаттылық қасиеттерімен тығыз байланысты.
Бұл мақалада «ақсүйек» сөзінің шығу тегі, тарихи мәні, қоғамдағы орны, рухани-мәдени мағынасы, сондай-ақ оның ойын түрі ретіндегі мағынасы да жан-жақты қарастырылады.
Ақсүйек деген не
1. «Ақсүйек» сөзінің шығу тегі мен тілдік мағынасы
«Ақсүйек» сөзі екі бөліктен тұрады: «ақ» және «сүйек».
- «Ақ» — тазалықтың, қасиеттіліктің, адалдықтың, жарықтың нышаны.
- «Сүйек» — қазақ дүниетанымында тек дене мүшесі емес, тектілік пен туыстықтың белгісі. Мысалы, «сүйек жаңғырту», «бір сүйектен тараған» деген тіркестер бар.
Демек, «ақсүйек» деген — «текті сүйектен шыққан», «таза тектің өкілі» деген мағынаны білдіреді.
Тарихи тұрғыдан бұл атау қазақ хандары мен сұлтандарының, сондай-ақ олардың ұрпақтарының әлеуметтік мәртебесін көрсету үшін қолданылған.
2. Ақсүйектердің тарихи негізі
Қазақ қоғамындағы ақсүйектер тобының қалыптасуы ежелгі түркі дәуірінен бастау алады. Көне түркі қағанаттарында билік тек белгілі әулеттерге тиесілі болған. Сол дәстүр кейінгі қазақ хандығына да жалғасып, хандық билік жүйесінің негізгі өзегін құрады.
2.1. Шыңғыс хан және төрелер әулеті
Қазақ хандығындағы ақсүйектердің ең көрнекті өкілдері — Шыңғыс ханның ұрпақтары, яғни төрелер. Шыңғыс хан заманынан бастап билік құқы тек сол әулеттің ұрпақтарына тиесілі болды.
Қазақ даласында XV ғасырда құрылған Қазақ хандығын да Шыңғыс хан ұрпақтары — Керей мен Жәнібек хандар құрды. Осылайша, билік жүргізу құқы мен ел басқару дәстүрі тек төрелер әулетіне ғана тиесілі болды.
2.2. Хандар мен сұлтандар институты
Ақсүйектер қатарына хандар мен сұлтандардан бөлек, би, батыр, төре, қожа сияқты рухани және саяси элита өкілдері де кірді.
- Хандар – мемлекеттің басшысы, жоғары билік иесі.
- Сұлтандар – хан әулетінің өкілдері, әдетте белгілі аймақты билеген.
- Қожалар – рухани билікті ұстанған, пайғамбар ұрпақтарынан саналатын діни топ.
Бұлардың барлығы да ақсүйек санатына жатқызылды, өйткені тектілігі мен шығу төркіні ерекше құрметтелді.
3. Ақсүйектердің қоғамдағы рөлі
Қазақ қоғамында ақсүйектердің беделі өте жоғары болды. Олар:
- Ел басқару ісінде шешуші рөл атқарды;
- Әділдік пен заңның кепілі болды;
- Ел бірлігін, дәстүрді сақтау міндетін арқалады.
3.1. Әлеуметтік мәртебе
Ақсүйектердің басты ерекшелігі — тектілік пен ар-намысты жоғары қою.
Олар қарапайым халықтан (қарасүйектерден) әлеуметтік тұрғыдан бөлініп отырды.
Қарасүйекке жататындар — шаруалар, малшылар, қолөнершілер, батырлар мен билердің көпшілігі.
Ақсүйек пен қарасүйек арасындағы шекара қатаң сақталған:
- Ақсүйек әйел қарасүйек ерге тұрмысқа шықпаған;
- Қарасүйек адам хандыққа немесе сұлтандыққа үміткер болмаған.
Мұндай дәстүр рулық тазалық пен билік заңдылығын сақтау үшін қажет деп есептелді.
4. Ақсүйек пен қарасүйек арасындағы айырмашылық
| Белгі | Ақсүйек | Қарасүйек |
|---|---|---|
| Шығу тегі | Шыңғыс хан немесе пайғамбар ұрпағы | Қарапайым ру мен тайпалардан |
| Билік құқығы | Ел басқаруға құқылы | Билікке сайланбайды |
| Неке қатынасы | Тек өз әулеті ішінде | Өз руы ішінде немесе басқа ру |
| Мәртебе | Артықшылыққа ие | Қарапайым халық |
| Қызметі | Хан, сұлтан, төре, қожа | Би, батыр, шаруа, қолөнерші |
5. Ақсүйектің рухани-мәдени мәні
«Ақсүйек» ұғымы тек билік пен байлықты ғана емес, рухани тазалықты, парасат пен адамгершілікті де білдіреді.
Қазақ халқы үшін тектілік ұғымы әрқашан биік тұрған.
Мысалы:
- Текті адамның сөзі өтімді болған;
- Ар-намыс пен әділдік ақсүйектің басты қасиеті саналған;
- «Ата-текті білмеген — жетесіз» деген мақал осы түсініктен туындаған.
Ақсүйек адамдар ел ішіндегі тәртіп пен әділдікті сақтап, халықты рухани тұрғыда жетелеген.
6. Ақсүйектер және ислам діні
XVII–XVIII ғасырларда ислам діні қазақ қоғамында кеңінен тарай бастағанда, ақсүйектер тобының ішінде қожалар мен сейіттер ерекше мәртебеге ие болды.
Қожалар Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары саналып, ел арасында рухани билікті ұстанды.
Олар мешіт, медресе ашып, діни білім таратты.
Осылайша, ақсүйектік ұғымның аясында тек саяси элита емес, рухани элита да пайда болды.
7. Ақсүйектердің дәстүрі мен әдет-ғұрпы
Ақсүйектер өздерінің ерекше дәстүрлерін сақтаған:
- Киімдері сәнді, бірақ ұстамды болған;
- Туыстық қатынастар қатаң ережемен реттелген;
- Ар-намысты бәрінен биік қойған;
- Атқа міну, жорық, елшілік, сөз сөйлеу мәдениеті жоғары деңгейде дамыған.
Мысалы, сұлтандар мен төрелердің ұрпақтары бала кезінен атқа мінуді, шешен сөйлеуді, ел басқаруды үйренген.
Олар өздерін халықтың рухани ұстазы, тәртіп пен мәдениеттің үлгісі деп санаған.
8. «Ақсүйек» — ұлттық ойын ретіндегі мағынасы
Қазақ халқының мәдениетінде «ақсүйек» сөзі тек әлеуметтік ұғым емес, халық ойынының атауы ретінде де кеңінен танымал.
8.1. Ақсүйек ойынының шығу тарихы
«Ақсүйек» ойыны — көне дәуірден келе жатқан түнгі жастар ойыны. Ол көбінесе жаздың жылы түндерінде, айлы кештерде өткізілген.
Ойынның негізгі мазмұны — ақ сүйекті (жануардың жарық түскен сүйегін) алысқа лақтырып, оны іздеп табу.
8.2. Ойын ережесі
- Ойыншылар екі топқа бөлінеді.
- Ойын түнде басталады, өйткені сүйек ай жарығымен жарқырап көрінеді.
- Ақ сүйек алысқа тасталады.
- Екі топ жарыса іздейді.
- Табылған адам жеңімпаз атанады.
Бұл ойын жастардың ептілігін, жылдамдығын, батылдығын сынайтын көңілді дәстүр болған.
8.3. Мәдени және тәрбиелік маңызы
Ойын тек көңіл көтеру үшін ғана емес, жастардың танысуына, қарым-қатынас орнатуына да жағдай жасаған.
Ол — қазақ қоғамындағы салттық, тәрбиелік және әлеуметтік байланыс құралы.
9. Ақсүйек ұғымының заманауи түсінігі
Қазіргі кезде «ақсүйек» сөзі көбіне мәдени-тарихи және этикалық мағынада қолданылады.
- «Ақсүйек» деп адамды жақсы тәрбиелі, текті, мәдениетті, сыпайы болса, солай атайды.
- «Ақсүйектік мінез», «ақсүйектік әдеп» деген ұғымдар — жоғары мәдениет пен адамгершілікті сипаттайды.
Мысалы, қоғамда ар-ұятын сақтап, әдебімен сөйлейтін, халыққа қызмет ететін адамды «ақсүйек тектес тұлға» деп бейнелейді.
10. Әдебиет пен өнердегі ақсүйек бейнесі
Қазақ әдебиетінде ақсүйектер бейнесі жиі суреттеледі.
Абайдың, Мұхтар Әуезовтің, Ілияс Есенберлиннің шығармаларында төрелер мен хандар бейнесі тарихи және адамгершілік тұрғыдан бейнеленеді.
Мысалы:
- «Абай жолы» романында Құнанбай — ақсүйектік мінездің үлгісі ретінде сипатталады;
- «Көшпенділер» трилогиясында Есенберлин хандық дәуірдегі төрелердің тағдырын тарихи тұрғыда ашады.
Осылайша, ақсүйектік ұғым әдебиет пен өнерде рухани биіктік пен жауапкершіліктің символы болып сақталып келеді.
11. Ақсүйектер дәуірінің аяқталуы
XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей империясының отарлау саясаты қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына өзгеріс енгізді.
Хандық билік жойылып, сұлтандар мен төрелердің билігі шектелді.
Сөйтіп, ақсүйектер тобының саяси күші әлсірей бастады.
Алайда олардың рухани және мәдени мұрасы қазақ халқының ұлттық болмысында сақталып қалды.
12. Ақсүйектік ұғымның қазіргі қоғамдағы маңызы
Бүгінде «ақсүйектік» ұғымын моральдық және мәдени тектілік тұрғысынан қарауға болады.
Адамның шыққан тегіне емес, оның іс-әрекетіне, адамгершілігіне, мәдениетіне қарай бағалау дәстүрі күшейді.
Қазіргі «ақсүйек» —
- Өз отбасын, елін сыйлайтын,
- Әдепті, білімді, парасатты,
- Ұлт мәдениетіне құрметпен қарайтын тұлға.
