Кенесары хан қалай қаза тапты – соңғы ханның өлімі
Кенесары Қасымұлы – қазақ халқының соңғы ханы, азаттық күрестің көрнекті қолбасшысы әрі тарихымыздағы ерекше тұлға. Оның аты XIX ғасырдағы қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы табанды күресімен тығыз байланысты. Ресей империясының отарлау саясатына қарсы шыққан Кенесары бастаған көтеріліс – қазақ даласындағы ең ірі әрі ең ұзаққа созылған қозғалыстардың бірі.
Алайда тарихта ең көп талқыланатын мәселенің бірі – Кенесары ханның өлімі. Ханның қаза табуы тек бір адамның тағдыры ғана емес, бүкіл қазақ халқы үшін жаңа кезеңнің басталуы болды. Бұл мақалада біз Кенесары ханның өмірінің соңғы сәттеріне, оның қырғыз жеріндегі жорығына, шайқастағы ерлігіне және қаза табуына қатысты деректерге тереңірек тоқталамыз.
Кенесары хан как умер
I. Кенесары ханның тарихи тұлғасы
Кенесары Қасымұлы 1802 жылы дүниеге келген. Ол – Абылай ханның немересі, Қасым сұлтанның ұлы. Жастайынан ерлігімен, батылдығымен көзге түскен ол кейін қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп, халықтың тәуелсіздігі үшін күресті басқарды.
Кенесары – тек қолбасшы ғана емес, сондай-ақ саясаткер, дипломат, ұйымдастырушы болды. Оның басты арманы – қазақ халқының тәуелсіз мемлекетін сақтау және нығайту еді.
II. Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресей империясы қазақ жерін отарлауды күшейтті. Жаңа бекіністер салынды, жер тартып алынды, ал халыққа ауыр салықтар салынды. Мұндай саясат қазақ халқының наразылығын күшейтті.
Кенесары 1837 жылы көтеріліс бастады. Бұл қозғалысқа үш жүздің көптеген рулары қатысты. Оның мақсаты:
- Қазақ жерін отаршылдықтан қорғау;
- Ішкі бірлікті сақтау;
- Абылай хан тұсындағы тәуелсіздікті қайтару.
Көтеріліс 10 жылдан астам уақытқа созылды. Бұл қазақ тарихындағы ең ауқымды қарулы қозғалыстардың бірі болды.
III. Кенесары ханның Қырғызстанға жорығы
1846 жылдан кейін көтеріліс әлсірей бастады. Ресей әскерлері қысымды күшейтті, ал кейбір қазақ рулары қозғалыстан бөлініп кетті.
1847 жылы Кенесары қолын бастап Қырғыз жеріне беттеді. Бұл жорықтың бірнеше себебі болды:
- Ресей қысымынан уақытша құтылу;
- Қазақ пен қырғыз арасындағы одақ құруға ұмтылу;
- Жаңа күш жинау.
Алайда қырғыз манаптары Кенесарымен мәмілеге келмей, оған қарсы шықты. Осылайша қазақ-қырғыз арасындағы қайшылықтар шиеленісті.
IV. Кенесары ханның өліміне алып келген жағдайлар
Қырғыз жерінде Кенесарыға қарсы үлкен күш жиналды. Қырғыз манаптары Орман Ниязбек бастаған қолды ұйымдастырды. Оларға Қоқан хандығы да көмек көрсетті.
1847 жылы Кекілік-Сеңгір тауының маңында қазақ-қырғыз арасында қанды шайқас болды. Кенесары бастаған сарбаздар жанкештілікпен соғысты. Бірақ саны аз қол қалың әскерге төтеп бере алмады.
Осы шайқаста Кенесары хан қолға түсті. Бұл сәт оның өмірінің ең қайғылы әрі шешуші кезеңі болды.
V. Кенесары хан қалай қаза тапты?
1. Қазақ ауыз әдебиетіндегі деректер
Халық жырлары мен аңыздарында Кенесары хан ерлікпен қаза тапқаны айтылады. Кейбір деректерде ол тұтқынға түскеннен кейін де басынан айырылғанша қайсарлық танытқан.
2. Орыс деректеріндегі мәліметтер
Орыс архивтерінде ханның басы қырғыздар тарапынан кесіліп, кейін Ресей әкімшілігіне жіберілгені жайлы деректер бар. Бұл оның көтерілісін түбегейлі басып-жаншу мақсатында жасалған саяси әрекет еді.
3. Қырғыз шежірелеріндегі мәліметтер
Қырғыз деректерінде Кенесарыны қырғыз манаптары әділдік үшін өлтірді деген түсінік кездеседі. Дегенмен көптеген ғалымдар бұл көзқарастың тарихи шындыққа толық сәйкес келмейтінін айтады.
4. Ханның басы туралы аңыз
Кенесары хан өлген соң, оның басы кесіліп, Омбыға жеткізілген деген пікір кең тараған. Бүгінде бұл мәселе әлі де зерттелуде, ал оның бас сүйегін елге қайтару мәселесі Қазақстанда жиі көтеріледі.
VI. Кенесары ханның өлімінің тарихи маңызы
Кенесары ханның қазасы – қазақ тарихындағы үлкен бетбұрыс болды. Оның өлімімен бірге қазақтың соңғы хандығы да жойылды.
Бұл оқиға:
- Қазақ халқының отарлық езгіге толық тәуелді болуына әкелді;
- Ұлт-азаттық қозғалыстың әлсіреуіне себеп болды;
- Қазақ халқының тарихи жадында қайғы мен өкініш ретінде сақталды.
VII. Тарихшылар көзқарасы мен пікірталастар
- Қазақ тарихшыларының бағалауы:
Кенесары – азаттық күрестің символы, ұлт қаһарманы. Оның өлімі – отаршылдыққа қарсы күрестің соңғы кезеңі. - Орыс тарихшыларының еңбектерінде:
Кенесары кейде «бүлікші» ретінде сипатталған. Бірақ соңғы зерттеулерде ол халық батыры ретінде мойындалып келеді. - Қазіргі заманғы зерттеулер:
Кенесарының қаза табуы туралы жаңа архивтік құжаттар ашылып жатыр. Ғалымдар оның сүйегін қайтару мәселесін де көтеруде.
VIII. Кенесары хан қазасының халық жадындағы орны
Кенесарының өлімі халық жадында аңызға айналды. Жырларда ол еркіндік үшін күрескен соңғы хан ретінде дәріптеледі.
Халық арасында мынадай түсініктер бар:
- Хан өлімі – қазақтың бірлігінің ыдырауы;
- Оның ерлігі – ұрпаққа өнеге;
- Кенесары – отарлыққа қарсы күрестің мәңгілік символы.
Бүгінде Қазақстанда Кенесары есімі көшелерге, оқу орындарына берілген. Ескерткіштер орнатылып, ғылыми еңбектер жазылып жатыр.
