Ахмет Байтұрсынұлының туған жылы мен өмірбаяны – Ұлт ұстазы туралы толық мәлімет
Ең алдымен, көпшілікті толғандыратын сұрақ: Ахмет Байтұрсынұлы қашан дүниеге келген?
Тарихи деректерге сүйенсек, Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы 5 қыркүйекте қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданына қарасты Сарытүбек ауылында дүниеге келген. Бұл кезең – қазақ халқының Ресей империясының құрамында болып, ұлттық сана мен азаттық идеяларының енді ояна бастаған дәуірі еді. Сондықтан да Байтұрсынұлының балалық және жастық шағы ел тағдыры сынға түскен күрделі заманда өтті.
Когда родился ахмет байтурсынов
Туған жері мен балалық шағы
Ахмет Байтұрсынұлы Арғын тайпасының Шошақ ұрпағынан шыққан. Оның әкесі Байтұрсын Шошақұлы ел арасында әділдігімен, намысқойлығымен, қайсар мінезімен танылған адам болған. Ахметтің әкесі орыс отаршылдарына қарсы күресіп, жер мен еркіндік үшін соғысқан тұлға ретінде тарихта белгілі.
Сарытүбек ауылы – табиғаты көркем, Торғай даласының ортасында орналасқан елді мекен. Осы жерде Ахметтің балалық шағы өтті. Әкесі ержүрек, әділ адам болса, анасы Күңші балаларына мейірімділік пен ізгілік дарытқан. Осындай ортада өскен Ахмет кішкентайынан зерек, алғыр, білімге құштар бала болып өседі.
Ахмет алғаш сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесінде білім алады. Бұл оқу орнына түсу – ол заман үшін үлкен жетістік еді, себебі білім алу мүмкіндігі көбіне бай немесе ықпалды отбасыларға ғана бұйыратын. Ахмет өз еңбегімен, талпынысымен озып шыққан. Кейін ол Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепті бітіріп, ұстаздық қызметке кіріседі.
Білім жолы мен алғашқы қызметі
Ахмет Байтұрсынұлының білімге деген ынтасы ерекше болды. Ол оқу барысында тек пәндерді ғана емес, орыс және әлем әдебиеттерін де қызыға оқыған. Сол арқылы ол қазақ халқының жағдайын басқа елдердің тағдырымен салыстырып, елінің артта қалу себептерін түсінуге тырысты.
Орынбор мұғалімдер мектебін аяқтаған соң, Ахмет туған жеріне оралып, Қарқаралы уезінде мұғалім болып қызмет атқарды. Оның педагогикалық қызметі 1895 жылдан басталып, он жылдан астам уақытқа созылды. Ол оқушыларға тек әріп танытып, жазу үйретіп қана қоймай, олардың бойына ұлттық рух, елжандылық сезімін ұялатуға күш салды.
Байтұрсынұлының ұстаз ретіндегі басты қағидасы – «Халықты сауаттандыру арқылы ояту» еді. Ол қазақ тілінің байлығын, ұлттық мәдениетті, дәстүрді дәріптей отырып, жаңа оқу жүйесін енгізуге тырысты. Сол кезеңде ол ел ішінде «Ұлт ұстазы» атанды.
Қоғамдық-саяси қызметі
1905 жылы Ахмет Байтұрсынұлының өмірінде үлкен бетбұрыс кезең басталды. Ол қазақ халқының саяси құқығын қорғау мақсатында белсенді күрес жолына түсті.
Осы жылы ол Қарқаралы петициясын дайындаушылардың бірі болды. Бұл құжат Ресей патшасына жолданып, қазақ халқының жер мәселесі, оқу-ағарту, дін және өзін-өзі басқару құқығы жайлы талаптарды қамтыған еді.
Петицияға қол қойғаны үшін Ахмет патша үкіметінің көзіне түсіп, кейін қуғынға ұшырады. 1909 жылы ол «саяси сенімсіз» тұлға ретінде тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Осы жылы ол өмірінде ең ауыр, бірақ рухани тұрғыдан маңызды кезеңді бастан кешті. Түрмеден босап шыққаннан кейін Ахмет Орынбор қаласына қоныс аударып, өз қызметін жалғастырды.
«Қазақ» газетінің шығуы
1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлының жетекшілігімен және серіктері Әлихан Бөкейхан мен Міржақып Дулатовтың қатысуымен «Қазақ» газеті жарық көрді. Бұл басылым қазақ қоғамындағы ұлттық сананы оятқан, ағартушылық және саяси маңызы зор баспасөз органы болды.
Газет беттерінде жер мәселесі, оқу-ағарту, тіл, мәдениет, дін, өнер, әйел теңдігі, ұлт бостандығы секілді тақырыптар кеңінен талқыланды. Ахмет газеттің бас редакторы ретінде қазақ тілінің тазалығына ерекше мән беріп, қазақ публицистикасының жаңа үлгісін қалыптастырды.
«Қазақ» газеті – қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы рухани көсемі мен ұлттық идеясын насихаттаған басты мінбер болды.
Ахмет Байтұрсынұлы және Алаш қозғалысы
1917 жылы Ресейде ақпан және қазан төңкерістері орын алғаннан кейін, қазақ зиялылары ел тағдыры үшін күресті күшейтті. Ахмет Байтұрсынұлы Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі ретінде ұлттық автономия идеясын қолдады.
Ол Алаш партиясының бағдарламасын жасауға қатысып, Алашорда үкіметінің мүшесі болды. Оның саяси ұстанымы – бейбіт жолмен ұлттық тәуелсіздікке жету еді. Ахмет үшін басты мақсат – қазақ халқының тең құқықты, мәдениетті, дербес ел болуы.
Алаш қозғалысы жеңіліске ұшыраған соң, Ахмет большевиктермен уақытша ынтымақтасып, халық ағарту саласында еңбек етті. Алайда кеңес үкіметі оның өткен қызметін кешірмей, кейін қуғынға ұшыратты.
Тіл және ғылым саласындағы еңбектері
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ретінде тарихта ерекше орын алады. Ол 1912 жылы «Жаңа емле» деп аталатын төте жазу жүйесін енгізіп, қазақ әліпбиін реформалады. Бұл әліпби қазақ тілінің дыбыстық табиғатына сай жасалып, қазақ халқы арасында кең таралды.
Сонымен қатар ол «Тіл-құрал», «Әліпби», «Баяншы», «Оқу құралы» сияқты оқу кітаптарын жазды. Бұл еңбектер қазақ тілін үйретудің алғашқы ғылыми әдістемелерін қамтыды.
Ахметтің «Тіл-құрал» кітабы – қазақ грамматикасының ғылыми негізін қалаған алғашқы еңбек болып саналады. Онда фонетика, морфология, синтаксис жүйеленіп берілген. Бүгінгі қазақ тіл білімі осы еңбектің іргетасына сүйенеді.
Әдеби шығармашылығы және аудармалары
Ахмет Байтұрсынұлы әдебиет саласында да ерекше із қалдырған. Ол И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударып, «Қырық мысал» атты жинақ шығарды. Бұл еңбегі арқылы ол халыққа әділдік, адалдық, бірлік, білім секілді моральдық құндылықтарды жеткізді.
Оның тағы бір маңызды еңбегі – «Маса» жинағы. Бұл поэзиялық туындыда Ахмет қазақ халқының надандыққа, жалқаулыққа, бейқамдыққа қарсы үн көтеріп, елді оянуға, білімге, еңбекке шақырады.
«Маса» – қазақ поэзиясында азаматтық лириканың дамуына зор ықпал еткен шығарма. Ахмет өз поэзиясында қоғамның шындығын бейнелеп, ұлттың болашағы үшін күрес идеяларын жырлады.
Кеңес дәуіріндегі қуғын-сүргін және соңғы жылдары
1920 жылдардың басында Ахмет Байтұрсынұлы кеңестік жүйе құрамында білім беру саласында жұмыс істеді. Ол Қазақ Халық ағарту комиссариатының мүшесі, Қазақ педагогикалық институтының профессоры болды.
Алайда 1929 жылы ол «ұлтшыл», «буржуазияшыл» деген айыптармен тұтқындалып, алдымен Архангельск облысына айдалды. Кейін босатылғанымен, 1937 жылы қайта ұсталып, сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
Ұлы ағартушы 1937 жылы 8 желтоқсанда атылды. Бұл – қазақ руханияты үшін орны толмас қаза болды.
Мұрасы мен тарихи маңызы
Ахмет Байтұрсынұлының еңбектері тәуелсіз Қазақстан дәуірінде қайта бағаланды. 1988 жылы оның аты толық ақталып, шығармалары мен ғылыми еңбектері халқына қайта оралды.
Бүгінде Ахмет Байтұрсынұлының есімімен университеттер, мектептер, көшелер аталады. 2022 жылы оның 150 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті.
Ол қалдырған мұра – тек қазақ халқы үшін емес, бүкіл түркі дүниесі үшін баға жетпес қазына. Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолы – ұлтқа адал қызмет етудің, білім мен рухтың үлгісі.
Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ халқының рухани тарихында мәңгі өшпес із қалдырған ұлы тұлға. Ол – ағартушы, тіл білімінің негізін қалаушы, ақын, аудармашы, публицист және қоғам қайраткері. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы ұлттық санасын оятқан Алаш қозғалысының көшбасшыларының бірі ретінде танылған. Оның өмір жолын, қызметін, еңбектерін зерделеу – қазақ мәдениеті мен мемлекетінің қалыптасу тарихын түсінудің маңызды бөлігі.
Ең алдымен, көпшілікті толғандыратын сұрақ: Ахмет Байтұрсынұлы қашан дүниеге келген?
Тарихи деректерге сүйенсек, Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы 5 қыркүйекте қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданына қарасты Сарытүбек ауылында дүниеге келген. Бұл кезең – қазақ халқының Ресей империясының құрамында болып, ұлттық сана мен азаттық идеяларының енді ояна бастаған дәуірі еді. Сондықтан да Байтұрсынұлының балалық және жастық шағы ел тағдыры сынға түскен күрделі заманда өтті.
Туған жері мен балалық шағы
Ахмет Байтұрсынұлы Арғын тайпасының Шошақ ұрпағынан шыққан. Оның әкесі Байтұрсын Шошақұлы ел арасында әділдігімен, намысқойлығымен, қайсар мінезімен танылған адам болған. Ахметтің әкесі орыс отаршылдарына қарсы күресіп, жер мен еркіндік үшін соғысқан тұлға ретінде тарихта белгілі.
Сарытүбек ауылы – табиғаты көркем, Торғай даласының ортасында орналасқан елді мекен. Осы жерде Ахметтің балалық шағы өтті. Әкесі ержүрек, әділ адам болса, анасы Күңші балаларына мейірімділік пен ізгілік дарытқан. Осындай ортада өскен Ахмет кішкентайынан зерек, алғыр, білімге құштар бала болып өседі.
Ахмет алғаш сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесінде білім алады. Бұл оқу орнына түсу – ол заман үшін үлкен жетістік еді, себебі білім алу мүмкіндігі көбіне бай немесе ықпалды отбасыларға ғана бұйыратын. Ахмет өз еңбегімен, талпынысымен озып шыққан. Кейін ол Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепті бітіріп, ұстаздық қызметке кіріседі.
Білім жолы мен алғашқы қызметі
Ахмет Байтұрсынұлының білімге деген ынтасы ерекше болды. Ол оқу барысында тек пәндерді ғана емес, орыс және әлем әдебиеттерін де қызыға оқыған. Сол арқылы ол қазақ халқының жағдайын басқа елдердің тағдырымен салыстырып, елінің артта қалу себептерін түсінуге тырысты.
Орынбор мұғалімдер мектебін аяқтаған соң, Ахмет туған жеріне оралып, Қарқаралы уезінде мұғалім болып қызмет атқарды. Оның педагогикалық қызметі 1895 жылдан басталып, он жылдан астам уақытқа созылды. Ол оқушыларға тек әріп танытып, жазу үйретіп қана қоймай, олардың бойына ұлттық рух, елжандылық сезімін ұялатуға күш салды.
Байтұрсынұлының ұстаз ретіндегі басты қағидасы – «Халықты сауаттандыру арқылы ояту» еді. Ол қазақ тілінің байлығын, ұлттық мәдениетті, дәстүрді дәріптей отырып, жаңа оқу жүйесін енгізуге тырысты. Сол кезеңде ол ел ішінде «Ұлт ұстазы» атанды.
Қоғамдық-саяси қызметі
1905 жылы Ахмет Байтұрсынұлының өмірінде үлкен бетбұрыс кезең басталды. Ол қазақ халқының саяси құқығын қорғау мақсатында белсенді күрес жолына түсті.
Осы жылы ол Қарқаралы петициясын дайындаушылардың бірі болды. Бұл құжат Ресей патшасына жолданып, қазақ халқының жер мәселесі, оқу-ағарту, дін және өзін-өзі басқару құқығы жайлы талаптарды қамтыған еді.
Петицияға қол қойғаны үшін Ахмет патша үкіметінің көзіне түсіп, кейін қуғынға ұшырады. 1909 жылы ол «саяси сенімсіз» тұлға ретінде тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Осы жылы ол өмірінде ең ауыр, бірақ рухани тұрғыдан маңызды кезеңді бастан кешті. Түрмеден босап шыққаннан кейін Ахмет Орынбор қаласына қоныс аударып, өз қызметін жалғастырды.
«Қазақ» газетінің шығуы
1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлының жетекшілігімен және серіктері Әлихан Бөкейхан мен Міржақып Дулатовтың қатысуымен «Қазақ» газеті жарық көрді. Бұл басылым қазақ қоғамындағы ұлттық сананы оятқан, ағартушылық және саяси маңызы зор баспасөз органы болды.
Газет беттерінде жер мәселесі, оқу-ағарту, тіл, мәдениет, дін, өнер, әйел теңдігі, ұлт бостандығы секілді тақырыптар кеңінен талқыланды. Ахмет газеттің бас редакторы ретінде қазақ тілінің тазалығына ерекше мән беріп, қазақ публицистикасының жаңа үлгісін қалыптастырды.
«Қазақ» газеті – қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы рухани көсемі мен ұлттық идеясын насихаттаған басты мінбер болды.
Ахмет Байтұрсынұлы және Алаш қозғалысы
1917 жылы Ресейде ақпан және қазан төңкерістері орын алғаннан кейін, қазақ зиялылары ел тағдыры үшін күресті күшейтті. Ахмет Байтұрсынұлы Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі ретінде ұлттық автономия идеясын қолдады.
Ол Алаш партиясының бағдарламасын жасауға қатысып, Алашорда үкіметінің мүшесі болды. Оның саяси ұстанымы – бейбіт жолмен ұлттық тәуелсіздікке жету еді. Ахмет үшін басты мақсат – қазақ халқының тең құқықты, мәдениетті, дербес ел болуы.
Алаш қозғалысы жеңіліске ұшыраған соң, Ахмет большевиктермен уақытша ынтымақтасып, халық ағарту саласында еңбек етті. Алайда кеңес үкіметі оның өткен қызметін кешірмей, кейін қуғынға ұшыратты.
Тіл және ғылым саласындағы еңбектері
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ретінде тарихта ерекше орын алады. Ол 1912 жылы «Жаңа емле» деп аталатын төте жазу жүйесін енгізіп, қазақ әліпбиін реформалады. Бұл әліпби қазақ тілінің дыбыстық табиғатына сай жасалып, қазақ халқы арасында кең таралды.
Сонымен қатар ол «Тіл-құрал», «Әліпби», «Баяншы», «Оқу құралы» сияқты оқу кітаптарын жазды. Бұл еңбектер қазақ тілін үйретудің алғашқы ғылыми әдістемелерін қамтыды.
Ахметтің «Тіл-құрал» кітабы – қазақ грамматикасының ғылыми негізін қалаған алғашқы еңбек болып саналады. Онда фонетика, морфология, синтаксис жүйеленіп берілген. Бүгінгі қазақ тіл білімі осы еңбектің іргетасына сүйенеді.
Әдеби шығармашылығы және аудармалары
Ахмет Байтұрсынұлы әдебиет саласында да ерекше із қалдырған. Ол И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударып, «Қырық мысал» атты жинақ шығарды. Бұл еңбегі арқылы ол халыққа әділдік, адалдық, бірлік, білім секілді моральдық құндылықтарды жеткізді.
Оның тағы бір маңызды еңбегі – «Маса» жинағы. Бұл поэзиялық туындыда Ахмет қазақ халқының надандыққа, жалқаулыққа, бейқамдыққа қарсы үн көтеріп, елді оянуға, білімге, еңбекке шақырады.
«Маса» – қазақ поэзиясында азаматтық лириканың дамуына зор ықпал еткен шығарма. Ахмет өз поэзиясында қоғамның шындығын бейнелеп, ұлттың болашағы үшін күрес идеяларын жырлады.
Кеңес дәуіріндегі қуғын-сүргін және соңғы жылдары
1920 жылдардың басында Ахмет Байтұрсынұлы кеңестік жүйе құрамында білім беру саласында жұмыс істеді. Ол Қазақ Халық ағарту комиссариатының мүшесі, Қазақ педагогикалық институтының профессоры болды.
Алайда 1929 жылы ол «ұлтшыл», «буржуазияшыл» деген айыптармен тұтқындалып, алдымен Архангельск облысына айдалды. Кейін босатылғанымен, 1937 жылы қайта ұсталып, сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
Ұлы ағартушы 1937 жылы 8 желтоқсанда атылды. Бұл – қазақ руханияты үшін орны толмас қаза болды.
Мұрасы мен тарихи маңызы
Ахмет Байтұрсынұлының еңбектері тәуелсіз Қазақстан дәуірінде қайта бағаланды. 1988 жылы оның аты толық ақталып, шығармалары мен ғылыми еңбектері халқына қайта оралды.
Бүгінде Ахмет Байтұрсынұлының есімімен университеттер, мектептер, көшелер аталады. 2022 жылы оның 150 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті.
