Найман, Керей, Жалайыр тайпаларының тарихы
Қазақ халқының қалыптасу тарихында әртүрлі түркі және моңғол тектес тайпалардың маңызды рөлі болды. Солардың ішінде Найман, Керей және Жалайыр тайпалары ерекше орын алады. Бұл үш тайпа ежелден Орта және Шығыс Азияның кең байтақ даласын мекендеп, кейін Қазақ хандығының негізін қалаушы этностардың бірі болды. Олардың тарихы тек қазақ халқының ғана емес, жалпы Орталық Азияның этникалық, саяси және мәдени дамуына зор ықпал еткен.
Найман керей жалайыр
1. Найман тайпасы
Шығу тегі мен ерте дәуір тарихы
Найман тайпасының аты көне түркі тілінен аударғанда «сегіз» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау олардың ежелгі «сегіз оғыз» бірлестігімен байланысты екенін көрсетеді. Наймандар VIII–IX ғасырларда Ұйғыр қағанатының құрамында болған, кейін қағанат ыдыраған соң, өз алдына жеке мемлекет құрып, Ертіс өзенінің жоғарғы жағынан бастап Орхон, Селенгі, Алтай аймақтарын мекендеген.
Қытай деректерінде наймандар туралы алғашқы мәліметтер IX ғасырдың соңында кездеседі. Олар көбінесе Моңғолияның батыс бөлігі мен Алтайдың шығысын мекендеген көшпелі және жартылай отырықшы халық болған. Наймандардың билеушілері арасында белгілі тұлғалар — Инанч-білге, Таян хан, Күшілік хан сияқты көсемдер тарихта қалды.
Найман мемлекеті және оның құлдырауы
XII ғасырдың екінші жартысында Найман мемлекеті гүлдену кезеңін бастан өткерді. Таян хан тұсында наймандардың күші артып, көрші керей, меркіт және моңғол тайпаларымен қатарлас ірі күшке айналды. Дегенмен, XIII ғасырдың басында Шыңғыс хан бастаған моңғолдар наймандарды бағындырды.
1211 жылы Таян хан моңғолдарға қарсы күресте қаза тапты, ал оның ұлы Күшілік хан Жетісуға қашып барып, кейін Қарақытайлар мемлекетінің билеушісі болды. Күшілік ханның билігі кезінде найман тайпаларының бір бөлігі Жетісуға, Сырдария бойына, Ертіс пен Тарбағатайға қарай қоныс аударды. Кейін бұл топтар Қазақ халқының құрамына енді.
Наймандардың Қазақ хандығындағы орны
XV ғасырда Найман тайпасы Қазақ хандығының құрамына енген негізгі ұлыстардың бірі болды. Олар Орта жүздің құрамына кірді. Наймандардың ру-тайпалық бөлінісі: Матай, Садыр, Төртуыл, Қаракерей, Балталы, Бағаналы, Ергенекті, Терістаңбалы сияқты бірнеше рулардан тұрады.
Найман руынан шыққан белгілі тұлғалар — Қаракерей Қабанбай батыр, Балталы Бөгенбай, Матай Аралбай, Ақан сері, Сапарғали Бегалин, т.б. Олар елдің тәуелсіздігі мен мәдени дамуына зор үлес қосқан.
Мәдениеті мен дәстүрі
Найман халқы ежелден мал шаруашылығымен, аңшылықпен айналысқан. Сонымен қатар оларда жазу мәдениеті дамыған. Көне ұйғыр жазуы найман ортасында кең таралғаны белгілі. Бұл тайпа ежелгі түркі дәстүрін, салт-сананы, ерлік рухты сақтап, кейінгі қазақ мәдениетіне үлкен үлес қосты.
2. Керей тайпасы
Шығу тегі мен алғашқы кезең
Керей (немесе Кереид) тайпасы тарихта ертеден белгілі түркі-монғол тектес халықтардың бірі. Қытай деректерінде олар VIII ғасырдан бастап кездеседі. Алғашқы мекені — қазіргі Моңғолияның солтүстігі мен Орхон–Селенгі аймағы. Керейлердің мемлекеті IX–XII ғасырларда қалыптасып, күшті Керей ұлысы ретінде белгілі болды.
Керей тайпасының аты кейде «Кереид» деп те жазылады. Олар көне заманда Ұйғыр қағанаты мен Қидан (Ляо) мемлекетімен тығыз қарым-қатынаста болған.
Керей мемлекеті және Тұғырыл хан
Керейлердің ең белгілі билеушісі — Тұғырыл хан (Оң хан). Ол XII ғасырда Моңғолия жеріндегі ірі саяси тұлға болған. Тұғырыл хан кезінде Керей мемлекеті өте қуатты болды және моңғол, найман, меркіт, татар тайпаларына ықпал етті.
Шыңғыс хан (Темүжин) жас кезінде Тұғырыл ханмен одақтасып, оның көмегімен өз билігін нығайтқан. Кейін екі арада араздық туып, 1203 жылы Шыңғыс хан керейлерді талқандап, олардың ұлысын өзіне қаратты. Осыдан кейін керей тайпасының бір бөлігі Қазақстанның шығысына, Ертіс пен Тарбағатай өңіріне көшті.
Керейлердің қазақ халқы құрамындағы орны
XIV–XV ғасырларда керейлер Орта жүздің құрамына енді. Олар негізінен Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Түркістан өңірлерін мекендеді. Керейлердің руларға бөлінісі: Ашамайлы, Абақ, Жастабан, Ителі, Шеруші, Меркіт, Молқы, Шұбарайғыр және басқа тармақтардан тұрады.
Керей тайпасынан шыққан көрнекті тұлғалар: Абылай ханның кеңесшісі Қанжығалы Бөгенбай батыр, Жәнібек тархан, Ғабит Мүсірепов, Құнанбай әулетімен байланысы бар тұлғалар, сондай-ақ көптеген мәдениет қайраткерлері бар.
Керейлердің мәдени ерекшелігі
Керейлер ежелден ақыл-парасатты, шешендік өнерге бейім халық ретінде танылған. Олардың арасында айтыскер ақындар, жыраулар, батырлар көп болған. Сонымен қатар керейлердің жылқы өсіру мәдениеті ерекше дамыған. Олар көшпелі өмір салтын сақтап, қазақ этносының рухани және шаруашылық мәдениетіне үлкен үлес қосты.
3. Жалайыр тайпасы
Жалайырдың шығу тегі
Жалайыр тайпасы — ежелгі моңғол-түркі тектес ірі этникалық бірлестік. Олардың аты алғаш рет қытай және парсы жылнамаларында XI–XII ғасырларда кездеседі. Шығу тегі жөнінде бірнеше ғылыми пікір бар: бір топ ғалымдар жалайырларды ежелгі ғұн және ұйғыр тайпаларының ұрпағы десе, екінші бір зерттеушілер оларды моңғол тектес халықтармен байланыстырады.
Жалайырлар негізінен Орхон, Қарақорым, Хангай тауларының маңында өмір сүрген. Олар бір кезде найман мен керейлермен қатар өмір сүріп, кейде одақтас, кейде қарсылас болған.
Жалайырлар және Шыңғыс хан дәуірі
Шыңғыс ханның билікке келу дәуірінде жалайырлар ерекше рөл атқарды. Бұл тайпадан шыққан Мұқали ноян (Мухуали) — Шыңғыс ханның ең сенімді қолбасшыларының бірі болды. Ол Қытайды жаулап алу жорықтарына қатысып, кейін сол аймақтың билеушісі болды.
Шыңғыс хан жорықтарынан кейін жалайыр тайпасының көп бөлігі Орталық Азия мен Жетісуға, одан әрі Сырдария мен Шу өзендерінің бойына қоныс аударды. Сол жерде олар түркі халықтарымен араласып, қазақ этносының құрамына енді.
Жалайырлар Қазақ хандығы дәуірінде
XV ғасырда Жетісу аймағында Қазақ хандығы құрылған кезде, жалайырлар оның негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болды. Олар Ұлы жүздің құрамына кіріп, қазіргі Алматы, Жамбыл, Түркістан, Шу, Балқаш маңы аймақтарында мекендеді.
Жалайыр руынан шыққан көрнекті тұлғалар: Қазыбек бек Тауасарұлы (XVIII ғ. ғалым, тарихшы), Мұхаммед Хайдар Дулати, Сүйінбай Аронұлы, Шоқан Уәлихановтың аталары осы руға жатады.
Мәдениет пен рухани мұра
Жалайырлар ежелден жыршылық, шешендік, тарихшылық өнермен танылған. Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» атты тарихи еңбегі — қазақ халқының көне шежіресінің ең құнды деректерінің бірі.
Жалайыр халқының тұрмысында киіз үй мәдениеті, мал шаруашылығы, қолөнер, айтыс өнері, жыр айту дәстүрі ерекше дамыған. Олар қазақтың рухани дүниесін байытқан ірі этностық қауым болып қалыптасты.
4. Үш тайпаның тарихи және мәдени байланысы
Найман, Керей және Жалайыр тайпаларының тарихы өзара тығыз байланысты. Олардың барлығы дерлік көне түркі дәуірінен бастау алып, Шыңғыс хан кезеңінде моңғол үстемдігін бастан өткеріп, кейін Жетісу мен Қазақстан даласына орнықты.
XV ғасырда Қазақ хандығы құрылған кезде бұл үш тайпа жаңа этнос — қазақ халқының негізгі құрамдас бөлігіне айналды. Олар қазақтың үш жүзіне де таралды, бірақ көбінесе Орта және Ұлы жүздің ішінде шоғырланды.
Мәдени тұрғыда бұл тайпалардың барлығы:
- көшпелі мал шаруашылығын негізгі кәсіп етті;
- батырлық дәстүрді, ерлік жырларын дамытты;
- ауыз әдебиетін, шешендік өнерді, күй мен ән мәдениетін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді.
5. Қазіргі кезеңдегі Найман, Керей, Жалайыр ұрпақтары
Бүгінгі таңда найман, керей, жалайыр ұрпақтары Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Олардың көпшілігі Шығыс, Солтүстік және Оңтүстік Қазақстан, сондай-ақ Қытай, Моңғолия, Өзбекстан және Қырғызстан елдерінде де бар.
Бұл тайпалар қазіргі қазақ халқының мәдени, саяси және экономикалық өмірінде белсенді рөл атқарып келеді. Олардың арасынан мемлекет қайраткерлері, жазушылар, ғалымдар, өнер адамдары көп шыққан.
