Сырым Датұлы – қазақ ұлт-азаттық қозғалысының көсемі
Сырым Датұлы қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданында дүниеге келген. Тегі — 12 ата Байұлына жататын Байбақты руынан. Сырымның атасы Шолан батыр өз заманында ерлігімен танылған, бірақ төрелердің қолынан қаза тапқан. Шоланның өлімінен кейін оның ұлы Дат дүниеге келгенде, шешесі баласының атын Дат қояды. Бұл оқиға Сырымның ата-бабаларының ерлік дәстүрін жалғастырушы болатынын көрсетеді.
Сырым датұлы туралы мәлімет
Жас шағы мен шешендігі
Жастайынан шешендігімен танылған Сырым Датұлы “Бала би” атанған. Ол әділдігімен, тапқырлығымен және даналығымен ерекшеленген. Әкесі Даттың қазасынан кейін Сырымның шешендік қабілеті мен билік жүргізу дағдылары айқындала бастады. Оның билік шешімдері мен сөздері халық арасында кеңінен таралып, құрметке ие болды.
Ұлт-азаттық көтеріліс басшысы
1783 жылы Ресей императрица Екатерина II қазақтарға белгілі бір құқықтар берді, бірақ бұл шешім Уральск казактарының наразылығын туғызды. Қазақтар мен казактар арасындағы қақтығыстар жиілеп, Сырым Датұлы көтерілісшілердің басшысы ретінде танылды. Ол халықты біріктіріп, Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күреске шақырды. Сырымның қолбасшылығымен көптеген шайқастарда қазақтар жеңіске жетті.
Көтеріліс барысында Сырым Датұлы хан Нұралыға қарсы да күрес жүргізді. 1785 жылы Нұралы ханның билігіне қарсы шығып, халықтың қолдауына ие болды. Бұл кезеңде Сырымның саяси және әскери беделі арта түсті.
Қиындықтар мен жеңіліс
1797 жылы хан Айшуақтың билікке келуімен жағдай күрделене түсті. Сырым Датұлы ханның шешімдеріне қарсы шығып, көтерілісшілердің қолдауын жоғалтты. Бұл кезеңде Сырымның күштері әлсіреп, көтеріліс тоқтады.
Өлімі мен мұрасы
Сырым Датұлы 1802 жылы Хиуа хандығында қайтыс болды. Оның өлімі туралы түрлі аңыздар бар: біреулер оны улап өлтірген десе, басқалары оның табиғи жолмен қайтыс болғанын айтады. Оның қабірі Хиуа хандығының Гурлен қаласына жақын жерде орналасқан.
Сырым Датұлының есімі қазақ халқының ұлт-азаттық күресінің символына айналды. Оның ерлігі мен күресі көптеген әдеби шығармаларға арқау болды. Оның есімімен аталатын көшелер, мектептер мен ескерткіштер Қазақстанның әр өңірінде бар.
